Nafar Lapurtarra Jone Narbaiza eta Nora Garcia
DeskribapenaEuskara nafarra eta erdialdekoabezala, nafar-lapurtarra ere bereizgarrigutxikoa da. Egiturari dagokionez, gaur...
AzpieuskalkiakBi azpieuskalki bereizten dira:Sortaldekoa eta Sartaldekoa.• Sartaldekoa: Itsasbazterrean hasi eta Ahetze, ...
Azpieuskalki bi horietazgainera, nortasun beteko hizkera biegondira, eta gaur egun ere oraindik nola edohala badira:Amikuz...
Fonetika• Euskalkiaren ezaugarriak• Euskalkiaren eremu gehienean arrotza da i bokalak eragindako bustidura : edozoini, g...
• Hitz hasieran x- izatea da euskalki honen beste bereizgarri bat, tx- izaten delako gainerako euskalkietako ordaina: x...
Morfologia• Izenaren morfologia• Nehor inor (eta nehork, nehori, nehun...) tankerako izenordainak erabiltzen dira.• -ño ...
• Euskalki honen bereizgarria da - aia amaiera izatea mailegu zaharretan (nahiz eta gaur egun Euskal Herri osoan zabald...
Lexikoa• Aldaerei dagokienez, honako hauek erabiltzen dira euskalkiaren eremu gehienean: ahantziahaztu, arno ardo, ba (...
• Lexikoari dagokionez, honako hitz hauek dira euskalkiaren bereizgarri, den-denak erabiltzen ez badira ere haren eremu ...
Piarres LafitteLuhuso, Lapurdi, 1901eko maiatzaren 21a - Baiona, Lapurdi, 1983
BizitzaLuhusoko Salaberrian jaioa, aita jatorri gaskoia zuen baigorriarra eta ama uztariztarra izan zituen; zazpi urte...
Idazlanak• Alor asko ukitu zituen Lafittek bere idazlanetan: ezin konta ahala artikulu eman zituen argitara (Patri Urkiz...
1983an Euskaltzaindiak Lafitterenomenez liburu bat kaleratu zuen 50 batikertzaileren lanekin. 1993an SergeMonier-ek Lafitt...
BEHIN BATEZ JOAN NINDUZUN• Behin batez joan ninduzun Isturitzeko plazalat, • -Habil hortik, ergel xarra! ...
NAFAR-LAPURTAARRA (nora eta jone)
NAFAR-LAPURTAARRA (nora eta jone)
of 17

NAFAR-LAPURTAARRA (nora eta jone)

BEHIN BATEZ JOAN NINDUZUN
Published on: Mar 3, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - NAFAR-LAPURTAARRA (nora eta jone)

  • 1. Nafar Lapurtarra Jone Narbaiza eta Nora Garcia
  • 2. DeskribapenaEuskara nafarra eta erdialdekoabezala, nafar-lapurtarra ere bereizgarrigutxikoa da. Egiturari dagokionez, gauregun batasun eta berdintasun handikoagertzen zaigu, bainahori, gehienbat, azken hamarkadotakobilakaeraren ondorioa da.
  • 3. AzpieuskalkiakBi azpieuskalki bereizten dira:Sortaldekoa eta Sartaldekoa.• Sartaldekoa: Itsasbazterrean hasi eta Ahetze, Senpere eta Ainhoa bitartekoa hartzen du.• Sortaldekoa:Nafarroa Behere osoa eta Lapurdiko ekialdea hartzen du, zehatzago, Aturrialdeko eta Hazparneko eskualdeak
  • 4. Azpieuskalki bi horietazgainera, nortasun beteko hizkera biegondira, eta gaur egun ere oraindik nola edohala badira:Amikuztarra: Nafarroa Beherekogainerako hizkeretatik zerbait bereizitaeta Zuberoakotik gertu egon da.Kostatarra: Lapurdiko itsasbazterreanmintzatu da eta eskualde horretakobizilagunek hartu-eman estua eduki duteGipuzkoako eta Nafarroako auzoekin.
  • 5. Fonetika• Euskalkiaren ezaugarriak• Euskalkiaren eremu gehienean arrotza da i bokalak eragindako bustidura : edozoini, gainetik... Gaur egun, dena dela, bustidura saihesteak ez dauka indarrik eta bere horretan uzten dira frantsesetik sartutako hots bustiak: kallatu (fr.cailler) gatzatu, kanpaña (fr. campagne) landa... Bustidura ezari dagokionez, euskalkiaren bazter biak dira salbuespena: Nafarroa Behereko ekialdea eta, batez ere, Lapurdiko itsasbazterreko hizkera.
  • 6. • Hitz hasieran x- izatea da euskalki honen beste bereizgarri bat, tx- izaten delako gainerako euskalkietako ordaina: ximino, xingarra urdaiazpikoa , xirula, xistu, xoko... Maileguak ere horrela egokitu dira: xanpiñona, xantza (fr. chance) zoria...
  • 7. Morfologia• Izenaren morfologia• Nehor inor (eta nehork, nehori, nehun...) tankerako izenordainak erabiltzen dira.• -ño da euskalki honetako atzizki txikigarri ohikoa: baño bakarra, begiño, haurño, irriño...• Erdal -on amaiera -oin egiteko joera izan da eremu gehienean: arrazoin, botoin, garratoin arratoi... Dena dela, mailegu berri zenbaitetan -on ere bada hizkera batzuetan, frantsesean bezala: balon, bonbon...
  • 8. • Euskalki honen bereizgarria da - aia amaiera izatea mailegu zaharretan (nahiz eta gaur egun Euskal Herri osoan zabaldu den euskara batuaren eraginez): bisaia aurpegia,domaia zoritx arra, kuraia kemena, langoaia hizkuntza , piaia joan-etorria... Arau hau ez da dagoeneko emankorra, -adxa egiten delako mailegu berrietan: afitxadxairagarkia, brikoladxa brikolajea...
  • 9. Lexikoa• Aldaerei dagokienez, honako hauek erabiltzen dira euskalkiaren eremu gehienean: ahantziahaztu, arno ardo, ba (eta bai), biper piper, botoila botila , buraso guraso, elgar elkar,ereman e raman, eskuara euskara, fruitu fruta, giristino kristau, hogoi hogei, irrisku arrisku, jakintsun jakintsu, kondatu k ontatu, saindu santu, ...
  • 10. • Lexikoari dagokionez, honako hitz hauek dira euskalkiaren bereizgarri, den-denak erabiltzen ez badira ere haren eremu osoan: altxagarri orantza, legamia, auzapez alkatea , azantz / harrabots hotsa, zarata, babazuza kazkabarra, bizi ki oso, buruil iraila, elkor gor adierarekin, fitsik ezer, gako giltza adierarekin, guri bigun adierarekin, kalapita iskanbila,ortzantz trumoia, ott o osaba, pairatu eraman, jasan, parada aukera, bet a, pittikaantxumea, sehi zerbitzaria, urririk doan, urtzintz usina, xingar urdaiazpikoa...
  • 11. Piarres LafitteLuhuso, Lapurdi, 1901eko maiatzaren 21a - Baiona, Lapurdi, 1983
  • 12. BizitzaLuhusoko Salaberrian jaioa, aita jatorri gaskoia zuen baigorriarra eta ama uztariztarra izan zituen; zazpi urte zituela umezurtz gelditu zen, eta osaba-izeben etxean hezi zuten Ithorrotze-Olhaibin. Izeba bearnesak ez zekien ez euskaraz ez frantsesez eta hori dela eta okzitaniera ikasi eta euskara nahiko ahaztuta utzi zuen. 1912an Belokeko monasterioan sartu zen eta 1919an Uztaritzekoan; orduan berreskuratu zuen hizkuntza. Lafittek berak aitortzen zuenez, Jean Saint Pierre artzapezpikuaren eraginez egin zen euskaltzale eta abertzale. Hark ematen zizkion hegoaldeko aldizkari abertzaleak. Baionan jarraitu zituen ikasketak.
  • 13. Idazlanak• Alor asko ukitu zituen Lafittek bere idazlanetan: ezin konta ahala artikulu eman zituen argitara (Patri Urkizuk, 1990ean, Euskal Literaturaz izenburu pean bildu eta argitaratu zituen euskaraz idatzitako batzuk); besteren lanak bildu eta argitaratu zituen (Salvat Monho, Piarres Ibarrart, Mañex Etxamendi,…); euskal literaturaren antologiak egin zituen (1931, Eskualdunen Loretegia).
  • 14. 1983an Euskaltzaindiak Lafitterenomenez liburu bat kaleratu zuen 50 batikertzaileren lanekin. 1993an SergeMonier-ek Lafitterekin izan zituensolasaldietatik abiaturik liburu batargitaratu zuen, oroitzapen liburugisa (Le pèreLafitte, entretiens, souvenirs avec SergeMonier).
  • 15. BEHIN BATEZ JOAN NINDUZUN• Behin batez joan ninduzun Isturitzeko plazalat, • -Habil hortik, ergel xarra! andre eder bat ikusi nuen ez dun Beltzuntzen perilik? dantza-buruan zohala. ihizira joana ziagon Atsoño bati galde egin nion: goizean goiztto jeikirik; - Nongoa da andre eder hori? goizean goiztto jeikirik eta - Murde Beltzuntze, hori duzu bere orak harturik. Agerreko alaba. - Kattaliñaño, norat xoaxi - Agerreko anderea, xuhaur hola bakarrik? hitz batez adi nezazu: - Eiherala, Murde Beltzuntz, zure alaba Kattaliñaño nihaur honela bakarrik. emaztetako indazu. - Kattaliñaño, nahi duxuia - Ene alaba Kattaliñaño nik emanikan lagunik? hitz emanikan dagozu: - Lagunak nik ukaitekotz haren ondoko pupuñañoa, neure aitamek emanik. jauna, plazer baduzu. - Kattaliñaño, baldin banaki -Ai-ei-ai-ei penaz eta nor duxun eskolatzaillia, ai-ei-ai-ei dolorez; paga ere nezakexu eiherala joan behar eta xure eskolasaria. Murde Beltzuntzen beldurrez. - Ene eskolatzaillea da herriko jaun bikaria, aitamez pagatuia da ene eskolasaria.