NAFAR-LAPURTERAEgileak: Amaia Maroba eta Olaia Estepa
Lapurtera, gipuzkera, bizkaitarra, zuberera eta nafar-lapurtera diraeuskararen ibilbidean sortu eta garatu diren literatur...
NON HITZ EGITEN DA?Nafar-lapurteraiparraldekoeuskalkiada, Lapurdin, NafarroaBeherean, Luzaiden, eta NafarroakoZugarramurdi...
Tradizionalki, lapurtera eta behenafarrera bereizirik sailkatu izandituzte, baina Koldo Zuazoren arabera gaur egun euskalk...
Euskara nafarra eta erdialdekoa bezala, nafar-lapurtarra erebereizgarri gutxikoa da. Egiturari dagokionez, gaur egunbatasu...
1-Euskalkiaren eremu gehienean arrotza da ibokalak eragindako bustidura; il, in eta itbere horretan esaten dira gehienetan...
3-nehor inor egiturako izenordainakerabiltzen dira: nehork inork, nehoriinori, nehun inon, nehundikinondik, nehorat inora…...
5-Erdarako -on amaiera -oin egiteko joeraegon da euskalkiaren eremu gehienean:arrazoina arrazoia, botoinabotoia, kantoina ...
Hauexek dira euskalki honetako hitzikesanguratsuenak: altxagarrilegamia, orantz, auzapezalkate, azantz/harrabotshots, zara...
Sail honetan hauexek nabarmentzen dira:ahantzi ahaztu, arno ardo, biperpiper, botoila botila, buraso guraso, elgarelkar, e...
Kostaldeko eta barnealdeko eskualdeen arteko desoreka gero eta handiagoa da arloekonomikoan Iparraldeko ezaugarri nagusia....
Koldo Karlos Zuazo Zelaieta Eibarren jaio zen 1956an. Hizkuntzalaria da, EHUko irakaslea(Dialektologia eta Euskararen Sozi...
--Euskararen batasuna, 1988.-Euskararen sendabelarrak, 2000.-Euskara batua: ezina ekinez egina, 2005.-Deba ibarreko euskar...
Axular, Urdaxen jaio zen, (Nafarroa) 1556an etaSaran, (Frantzia) hil egin zen 1644ean.Bere jaiotzakoizen-deiturak Pedro Ag...
Iruñean ikasi zuen, baita Salamancan ere eta, Leridatik Igaroondoren, Frantzian apaiz egin zen 1596an.Ondoren, Donibane Lo...
Euskal literaturaren historian lehen prosazko liburu original argitaratuada. Euskal idazle klasikoek, Iparraldekoek nahiz ...
Donibane Lohizune Lapurdiko udalerria da, Bizkaikogolkoko itsasertzean kokatua, Donibane LohizunekoKantonamenduan.Donibane...
1 3Maitatua sobera, nintzelarik haurra, Bainan ama gaixoak ez nu ez ahantzi.Ez ...
5 7Ene bortu gainetan baniz enheatzen, Frangotan huts ohiez orhoitzen ere ...
Bortu : alagi, larre, mendi kaskoEnheatzen : aspertzen, nardatzenOhakoan : ohantzean, seaskanHuts ohiez : iragan hutsez, i...
of 20

NAFAR-LAPURTERA Euskalkia Amaia m.

Published on: Mar 3, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - NAFAR-LAPURTERA Euskalkia Amaia m.

  • 1. NAFAR-LAPURTERAEgileak: Amaia Maroba eta Olaia Estepa
  • 2. Lapurtera, gipuzkera, bizkaitarra, zuberera eta nafar-lapurtera diraeuskararen ibilbidean sortu eta garatu diren literatura euskalkiak.Koldo Zuazok garai hartako guztiek bezala, hiru euskalki bereizizituen, Larramendiri jarraituz:a) Nafar-lapurtarra, Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan erabiltzenzena.b) Gipuzkera, Gipuzkoan eta Araban hitz egiten zena.c) Bizkaitarra.
  • 3. NON HITZ EGITEN DA?Nafar-lapurteraiparraldekoeuskalkiada, Lapurdin, NafarroaBeherean, Luzaiden, eta NafarroakoZugarramurdin etaUrdaizubin hitzegiten dena.
  • 4. Tradizionalki, lapurtera eta behenafarrera bereizirik sailkatu izandituzte, baina Koldo Zuazoren arabera gaur egun euskalki bakar bat osatzendute hiru azpimultzotan banatuta:1-Sartaldea: Lapurdiko barnealdean Ahetze, Senpere, Ainhoa eta Sara etaNafarroako Zugarramurdi eta Urdazubi hartzen ditu barne azpieuskalkihonek.2-Erdigunea: Lapurdi Ekialdea eta Nafarroa Behereko Lekuine etaBaigorriko Kantonamendua ditugu azpimultzo honetan.3-Sortaldea: Nafarroa Behereko Arberoa, Oztibarre eta Garazikoeskualdeetan eta Luzaiden (Nafarroa) hedatzen da.
  • 5. Euskara nafarra eta erdialdekoa bezala, nafar-lapurtarra erebereizgarri gutxikoa da. Egiturari dagokionez, gaur egunbatasun eta berdintasun handiko agertzen zaigu, bainahori, gehienbat, azken hamarkadotako bilakaerarenondorioa da. Lapurdiko eta Nafarroa Behereko euskararenarteko aldea txikia dela esan daiteke, eta horregatik multzoberean biltzen ditu Koldo Zuazok.
  • 6. 1-Euskalkiaren eremu gehienean arrotza da ibokalak eragindako bustidura; il, in eta itbere horretan esaten dira gehienetan, bustigabe: edozoiniedozeini, gainetik, etxezaina, etxeraino…Gainera, erdaratik hartutako maileguetan erepalatalizazioa saihesteko joera egon da:bainu, botoila botila, goinatu… Denadela, azken bilakaera hau ez da gaur egun2-Hitz hasieran x- esaten da: ximino, xingarraemankorra.urdaiazpikoa, xirula, xoko, xori…Salbuespenen bat gorabehera (txar), arrotzada tx- hitz hasieran.
  • 7. 3-nehor inor egiturako izenordainakerabiltzen dira: nehork inork, nehoriinori, nehun inon, nehundikinondik, nehorat inora… AntzinaNafarroako alderdi batzuetan ere bazirenhorrelakoak, baina jatorriz Ipar EuskalHerrikoak direla ematen du.4- -ño da eremu gehienean erabiltzen denatzizki txikigarri ohikoena: amañoinude, baño bakarra, haurñohaurtxo, poxiño apurtxo…
  • 8. 5-Erdarako -on amaiera -oin egiteko joeraegon da euskalkiaren eremu gehienean:arrazoina arrazoia, botoinabotoia, kantoina kantoia, sasoina sasoia…Gaur egun frantsesetik sartzen ari direnmailegu berrietan -ona egiteko joera dago:balona, marrona…6- -aia amaiera daukagu mailegu zaharretan:bisaia aurpegia, lengoaia hizkuntza, kuraiakemena, salbaia basatia, usaia ohitura…Arau hau ez da gaur egun emankorra; -adxaegiten da mailegu berrietan: depanadxakonponketa, rezikladxa berregokitzea…
  • 9. Hauexek dira euskalki honetako hitzikesanguratsuenak: altxagarrilegamia, orantz, auzapezalkate, azantz/harrabotshots, zarata, babazuza kazkabar, bizikioso, buruil irail, elkor goradierarekin, fitsik ezer, gako giltzaadierarekin, guri bigun adierarekin, kalapitaiskanbila, ortzantz trumoi, ostots, ottoosaba, pairatu eraman, jasan, paradaaukera, beta, pittika antxume, sehizerbitzari, urririk doan, urtzintzusin, xingar urdaiazpiko…
  • 10. Sail honetan hauexek nabarmentzen dira:ahantzi ahaztu, arno ardo, biperpiper, botoila botila, buraso guraso, elgarelkar, ereman eraman, eskuaraeuskara, fruitu fruta, giristinokristau, hogoi hogei, irriskuarrisku, jakintsun jakintsu, kondatukontatu, saindu santu…Eremu txikiagoetan erabiltzen diraondorengoak: garratoin arratoi, hainitzanitz, hausko hauspo…
  • 11. Kostaldeko eta barnealdeko eskualdeen arteko desoreka gero eta handiagoa da arloekonomikoan Iparraldeko ezaugarri nagusia. Lapurdin turismoak jarraitzen du lehendiru iturria izaten, baina industria ere asko garatu da.Aeronautika, elektronika, telekomunikazioak, altzairugintza eta beste hainbatsektore garrantzitsuri lotutako enpresa handiak kokatu dira Lapurdin, eta Baionakoportuak ere garrantzi handiko eragile ekonomikoa izaten jarraitzen du
  • 12. Koldo Karlos Zuazo Zelaieta Eibarren jaio zen 1956an. Hizkuntzalaria da, EHUko irakaslea(Dialektologia eta Euskararen Soziolinguistika arloetan). Nabarmentzekoa da euskalkiakikertzen egin duen lana. Horren emaitza da gaur egungo euskalkien sailkapena eta mapa(1998), eta mendebaldeko euskararen sorleku posibletzat Gasteiz hartzea. Euskarabatuaren alde lan egin du, eta, bereziki, euskalkiek jaso duten euskara batuako ereduarenalde. Gainera, euskara batuaren euskalkien ñabardurak jasotzearen aldekoa da.
  • 13. --Euskararen batasuna, 1988.-Euskararen sendabelarrak, 2000.-Euskara batua: ezina ekinez egina, 2005.-Deba ibarreko euskara. Dialektologia etatokiko batua, 2006.-Euskalkiak. Euskararen dialektoak, 2008.-Sakanako euskara. Burundako hizkera, 2010.-El euskera y sus dialectos, 2010.Arabako euskara, 2012. http://www.deia.com/2012/07/03/ortzadar/z zpigarren-alabak-du-hitza
  • 14. Axular, Urdaxen jaio zen, (Nafarroa) 1556an etaSaran, (Frantzia) hil egin zen 1644ean.Bere jaiotzakoizen-deiturak Pedro Agerre Azpilkueta ditu eta ezizenabere jaiotzezko Axular baserritik datorkio. Euskal idazlehandienetarikoa da. Berak idatzitako Gero liburua dugu euskal literaturakolan nagusietakoa, bera hil baino urte bat lehenagoinprimatu zena eta euskara batua zehazteko balio ereizan duena, liburua lapurtera klasikoan oinarritzendelako.
  • 15. Iruñean ikasi zuen, baita Salamancan ere eta, Leridatik Igaroondoren, Frantzian apaiz egin zen 1596an.Ondoren, Donibane Lohizunera joan zen. 1600ean Sarakoparrokiako erretore izendatu zuten eta hantxe bizi izan zenhil arte. Bertan idatzi zuen Axularrek Guero liburua.Idazle, sermolari eta hiztun ona zen, horregatik izango zuenhorrenbeste eragin sasoi hartako euskal idazleen artean.
  • 16. Euskal literaturaren historian lehen prosazko liburu original argitaratuada. Euskal idazle klasikoek, Iparraldekoek nahiz Hegoaldekoek, obrahau goraipatzen dute, eta denbora luzez euskararen eredu izan da. XIX.Mendean Pedro Antonio Añibarrok, liburua ia osorik Bizkaiko euskararaitzuli zuen.Lapurteraz idatzitako liburu bat da, baina hala ere, herri mintzairazidatzita dago , modu horretan ideiak ahalik eta euskaldun gehienekuler ditzaten. Sinonimia teknika askotan erabiltzen du liburuan etasarritan latinismoak agertzen dira dotorezia adierazteko.
  • 17. Donibane Lohizune Lapurdiko udalerria da, Bizkaikogolkoko itsasertzean kokatua, Donibane LohizunekoKantonamenduan.Donibane Lohizune Urdazuri ibaiaren amaierandago, Zokoa eta Zibururekin batera badia turistikogarrantzitsua osatuz. Udalerri hauek ditu mugakide:iparraldean, Getaria eta Bidarte; hegoaldean, Azkaine etaZiburu; eta, ekialdean, Ahetze eta Senpere. Herrikoekonomia itsas zabaleko arrantzarekin lotuta dago.Portuan Afrikako mendebaldean eta Ipar Amerikakokostalde atlantikoetan diharduten hainbat eta hainbatitsasontzi daude. Portua Baionako Merkataritza etaIndustria Ganberak kudeatzen du, eta Zibururekin bateraustiatzen dute. http://www.ahotsak.com/donibane-lohizune/
  • 18. 1 3Maitatua sobera, nintzelarik haurra, Bainan ama gaixoak ez nu ez ahantzi.Ez nakien nik zer zen amaren beharra ; Maiz daut Eskual-Herritik igortzen goraintzi ;Bortu batean orai naiz bakar bakarra, Hautsi nion bihotza nuenean utzi,Amaz oroitorduko heldu zaut nigarra ! Neretzat baizik ez da halere han bizi.2 4Hegalñoak azkartzen sendituz geroztik Nik ere bero daukat bihotzean garra :Baitoazi xoriak ohantze gozotik ; Jinkoak piztu zauntan eskualdunHalaber joan ninduzun amaren altzotik, pindarra,Ahantzia bainute herrian engoitik ! Ama baitut oraino minetan indarra, Ama, gau ilhunean argidun izarra !!!
  • 19. 5 7Ene bortu gainetan baniz enheatzen, Frangotan huts ohiez orhoitzen ere niz...Gaizkirat balinbazaut bihotza lerratzen, Ama ! gazte denbora berriz haste balitz ??Zure begi garbiez, ama, naiz orhoitzen Nigar eginarazi dautzut anhitz aldiz,Eta lanari gero kuraiekin lotzen! Nigarrak niri zauzkit jausten orai bortitz 8 6 Aspaldi du naizela sor-etxetik joana, Oi maiz ametsetatik izan dut gogoan Hamargarren urthea hurbil iragana ; Goxoki nindagola lehen ohakoan : Noiz ote naiz hemendik jinen zuregana, Aingeruer begira, ganbara xokoan, Ama, saristatzera zor dautzutan lana ? Eta, zu, hantxet irriz ama nerondoan !
  • 20. Bortu : alagi, larre, mendi kaskoEnheatzen : aspertzen, nardatzenOhakoan : ohantzean, seaskanHuts ohiez : iragan hutsez, iragan gaizkiezUntzia : itsasontziaThema : saia, lot, berma