NAFAR LAPURTERA Akier eta Gorka 2.E
HISTORIA• Bonapartek (1869) lau euskalki kontuan izan zituen Iparraldean: zuberotarra, lapurtarra, mendebaldeko behe-naf...
• Lapurdiko itsas bazterreko hizkeraren ospea aipatu behar da.• Azken hamarkadetan euskara asko galdu bada ere, eusten dio...
Euskalkia• Nafar-Lapurtera, iparraldeko euskalkia da, Lapurdin, Nafarroa Beheran, eta Nafarroan hitz egiten dena.
LAPURTERA MOTAK• Bi lapurtera mota daude:• Lapurtera klasikoa: XVII.mendean Materrek, Joanes Etxeberri eta Pedro Axularre...
SAILKAPENA GAUR EGUN• Tradizionalki, lapurtera eta behenafarrera bereizirik sailkatu izan dituzte, baina Koldo Zuazoren a...
• Sartaldea: Lapurdiko barnealdean Ahetze, Senpere, Ainhoa eta Sar a eta Nafarroako Zugarramurdi eta Urdazubi hartzen dit...
EREMUA• Nafar-lapurtera, esan bezala, Behe Nafarroa eta Lapurdi mintzatua da.• Baxe Nafarroako euskalkiaren baitan bi mul...
• Ekialdeko behe-nafarrera – Amikuzekoa – Arberoakoa – Garazikoa• Mendebaldeko behe-nafarrera – Baigorrikoa• Lapurt...
EUSKALKIAREN EZAUGARRIAK• Fonetikaren aldetik:• Gaur egun, bustidura saihesteak ez dauka indarrik eta bere horretan uzten...
• Euskalkiaren eremu gehienean arrotza da i bokalak eragindako bustidura : edozoini, gainetik...• Hitz hasieran x- izatea...
Diptongoak• Diptongoak (ai, ei, oi, au, eu)• Goranzko diptongoak ditugu (bokal itxi batez hasi eta bokal ireki batez amai...
Bokal txandaketa• Beste euskalki batzuetan e duten hitzek o izan dezakete: zonbait. Eta o-ren tokian u: ungi, hunek.
Bokal galera• Bukaeran bokala duten hitz batzuek lapurteraz ez dute izaten: balios, ausart.• Ondorioz hitz-bukaeran gerat...
Bokal herskariak• ondoren k herskari gorraren ordez g ozena ager daiteke: elgar, hilgo.• Herskari gor hasperendunak (p, t...
Bokal txistukariak• (s, z, x/ts, tz, tx)• Hitz hasieran frikariak (s, z, x) ugariagoak dira afrikatua (tx) baino: zakurra...
Hasperena• /h/ fonema hasperenduna da. Honako posizio hauetan azaltzen da: hiri, herri, haitz, ahul, oihan, belharra, sor...
DEKLINABIDEA• Ergatibo pluralari dagokion -ek atzizkiak hitz-buakerako e batekin topo egiten duenean bikotea soildu eta e...
• Nora kasuan –rat da erlazio-atzizkia: gerlarat, tokirat, galtzerat, hunat.• Izenordeetan forma indartu bereziak ditu: n...
ADITZA• Aspektu burutu gabearen marka -ten denean, -iten aldaera agertzen da, bukaeran -n duten aditzoinetan: iragaiten, ...
SINTAXIA• Hainbat zenbatzaile zehaztugabe izenaren ezkerrean nahiz eskuinean joan daitezke: asko, hainitz (anitz), frank...
• Aditza era jokatugabean markatuz egiten dira batzuetan erlatibozko esaldiak: Atzo egin (egindako) bileran.• Moduzkoetan...
IDAZLEAK• Nafar-lapurteran, hainbat idazle ezagunak dira, esate baterako: Joanes Leizarraga, Pedro Daguerre “Axular”…
JOANES LEIZARRAGA• (Beskoitze, Lapurdi, 1506 - Bastida, Nafarroa Beherea, 1601) kalbindar artzaina eta euskal idazlea iza...
Bere obra• Biblia 1571ko irailean inprimatu zen, Arroxelan. Testamentu Berriaren itzulpenarekin batera (Jesus Krist Gure ...
AXULAR• Urdazubin jaio zen, 1556an, Axular baserrian, hortik datorkio bere ezizena.• Uste da bere ikasketak Urdazubiko mo...
• Ondoren, 1596an, Tarbes-eko (Frantzia) apaizpiku izendatu zuten. Frantzeza ez zenez, bere postuarengatik gogor ekin beh...
Bere obra• Euskal literaturaren historian lehen prosazko liburu original argitaratua da.• Erlijio liburu edo gidaliburuak...
• Bere garai eta inguruko jendearen izaera eta bizimodua inoiz ere baztertzen ez dituen idazlea, mende hartako euskal giz...
Pazkuetan dan alegerena• Pazkuetan dan alegerena • Nere laztana mahai goienian Pazkua Maiatzekua. ...
of 30

NAFAR-LAPURTERA Gorka eta Akier

TESTUA. HIRU TRUKU: PASKUETAN DAN ALEGERENA . ABESTIA
Published on: Mar 3, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - NAFAR-LAPURTERA Gorka eta Akier

  • 1. NAFAR LAPURTERA Akier eta Gorka 2.E
  • 2. HISTORIA• Bonapartek (1869) lau euskalki kontuan izan zituen Iparraldean: zuberotarra, lapurtarra, mendebaldeko behe-nafarra eta ekialdeko behe-nafarra.• Hiru azpieuskalki ikusi zituen: Baigorrikoa; Lapurdikoa eta Aezkoa ibar Nafarroakoa.• Zuazoren, ustez, ezaugarri gutxi eta zorrotzekin jokatu zuen irizpide hau onesteko.
  • 3. • Lapurdiko itsas bazterreko hizkeraren ospea aipatu behar da.• Azken hamarkadetan euskara asko galdu bada ere, eusten diotenak estuago eta sendoago eusten diote.• Eta Iparraldean ere, eragile indartsuak azaldu dira: ikastola, euskaltegi eta komunikabideek euskara normalizazio bidean ezartzen ahalegintzen ari direnak.• Nahasketa guztiaren ondorioa, eurek Iparraldeko batua izenez izenpetzen duten: euskara dugu.
  • 4. Euskalkia• Nafar-Lapurtera, iparraldeko euskalkia da, Lapurdin, Nafarroa Beheran, eta Nafarroan hitz egiten dena.
  • 5. LAPURTERA MOTAK• Bi lapurtera mota daude:• Lapurtera klasikoa: XVII.mendean Materrek, Joanes Etxeberri eta Pedro Axularrek erabili zuten euskara, Donibane eta Sara herrietako euskaran oinarituta.• Gaur egungo nafar-lapurtera.
  • 6. SAILKAPENA GAUR EGUN• Tradizionalki, lapurtera eta behenafarrera bereizirik sailkatu izan dituzte, baina Koldo Zuazoren arabera gaur egun euskalki bakar bat osatzen dute hiru azpimultzotan banatuta:
  • 7. • Sartaldea: Lapurdiko barnealdean Ahetze, Senpere, Ainhoa eta Sar a eta Nafarroako Zugarramurdi eta Urdazubi hartzen ditu barne azpieuskalki honek.• Erdigunea: Lapurdi Ekialdea eta Nafarroa Behereko Lekuine eta Baigorriko kantonamendua ditugu azpimultzo honetan.• Sortaldea: Nafarroa Behereko Arberoa, Oztibarre eta Garaziko eskualdeetan eta Luzaiden ( Nafarroa ) hedatzen da.
  • 8. EREMUA• Nafar-lapurtera, esan bezala, Behe Nafarroa eta Lapurdi mintzatua da.• Baxe Nafarroako euskalkiaren baitan bi multzo edo eremu bereizten dira:
  • 9. • Ekialdeko behe-nafarrera – Amikuzekoa – Arberoakoa – Garazikoa• Mendebaldeko behe-nafarrera – Baigorrikoa• Lapurtera deitua batez ere Lapurdiko mendebaldean hitz egiten den euskalkia da. Era berean, Nafarroa Garaiko Urdazubi eta Zugarramurdin ere euskalki hau erabiltzen dute.
  • 10. EUSKALKIAREN EZAUGARRIAK• Fonetikaren aldetik:• Gaur egun, bustidura saihesteak ez dauka indarrik eta bere horretan uzten dira frantsesetik sartutako hots bustiak: kallatu gatzatu, Bustidura ezari dagokionez, euskalkiaren bazter biak dira salbuespena: Nafarroa Behereko ekialdea eta, batez ere, Lapurdiko itsasbazterreko hizkera.
  • 11. • Euskalkiaren eremu gehienean arrotza da i bokalak eragindako bustidura : edozoini, gainetik...• Hitz hasieran x- izatea da euskalki honen beste bereizgarri bat, tx- izaten delako gainerako euskalkietako ordaina: ximino, xingarra urdaiazpikoa, xirula, xistu, xoko...• Maileguak ere horrela egokitu dira: xanpiñona, xantza, zoria...
  • 12. Diptongoak• Diptongoak (ai, ei, oi, au, eu)• Goranzko diptongoak ditugu (bokal itxi batez hasi eta bokal ireki batez amaitzen direnak) eta zenbait triptongo (hiru bokal elkarren segidan).• Anitzetan bi silabatan ebakitzen dira aspirazioaren bitartez: behi, ehun.• Euskara batuan ei diptongoa duten hitzek oi forma izan dezakete lapurteraz: zoin, hogoi.
  • 13. Bokal txandaketa• Beste euskalki batzuetan e duten hitzek o izan dezakete: zonbait. Eta o-ren tokian u: ungi, hunek.
  • 14. Bokal galera• Bukaeran bokala duten hitz batzuek lapurteraz ez dute izaten: balios, ausart.• Ondorioz hitz-bukaeran geratzen den kontsonantea gor bilaka daiteke: berant (berandu).
  • 15. Bokal herskariak• ondoren k herskari gorraren ordez g ozena ager daiteke: elgar, hilgo.• Herskari gor hasperendunak (p, t, k) erabiltzen dira zenbait posiziotan, hala nola: hitz-hasieran, bokal edo diptongo baten ondoren eta r, l eta n-ren ondoren.• Herskari ozena erabili ohi den testuinguru batzuetan gorra erabil daiteke: onthu.
  • 16. Bokal txistukariak• (s, z, x/ts, tz, tx)• Hitz hasieran frikariak (s, z, x) ugariagoak dira afrikatua (tx) baino: zakurra, xoria.
  • 17. Hasperena• /h/ fonema hasperenduna da. Honako posizio hauetan azaltzen da: hiri, herri, haitz, ahul, oihan, belharra, sorhoa, anhitz, bilhakatu, orho itu, onhets, ilhuna
  • 18. DEKLINABIDEA• Ergatibo pluralari dagokion -ek atzizkiak hitz-buakerako e batekin topo egiten duenean bikotea soildu eta e bakarra agertzen da askotan: semeksemeek).• Datibo pluralaren atzizkiak –er edo –eri izan daiteke heier, soldadoer, batzuer…
  • 19. • Nora kasuan –rat da erlazio-atzizkia: gerlarat, tokirat, galtzerat, hunat.• Izenordeetan forma indartu bereziak ditu: nihaur, neror, hihaur; heror,beraur, guhaur, geror, zuhaur, zerori, zuihauk, zerok,ni haurrek, nerorrek, hihaurrek, herorrek, beraurrek, guhaurek, gerorrek, zuhaurek, zerorrek, zuihauek
  • 20. ADITZA• Aspektu burutu gabearen marka -ten denean, -iten aldaera agertzen da, bukaeran -n duten aditzoinetan: iragaiten, erraiten, egoiten, edireiten…• Etorkizuneko aspektu-marka –(r)en ere izan daiteke: izanen, ikusiren, eginen, jakituren…• iro erroa erabiltzen dute aditzetan.
  • 21. SINTAXIA• Hainbat zenbatzaile zehaztugabe izenaren ezkerrean nahiz eskuinean joan daitezke: asko, hainitz (anitz), franko/frango, deus,zenbait/zonbait, s obera...• Aditz laguntzailea nagusiaren aurrera pasatzeko ohitura ere bada. Balio enfatikoa edo, emateko erabiltzen da: jaun horrek du ikusi,nik nuen segurtatu behar
  • 22. • Aditza era jokatugabean markatuz egiten dira batzuetan erlatibozko esaldiak: Atzo egin (egindako) bileran.• Moduzkoetan -ki atzizkia erabiltzen da: Aita emazte begi-zuri batekin ibilki ikusiz...• Baldintzazko perpausetan, ba partikula erabili ordez baldin ba- erabiltzen dute.
  • 23. IDAZLEAK• Nafar-lapurteran, hainbat idazle ezagunak dira, esate baterako: Joanes Leizarraga, Pedro Daguerre “Axular”…
  • 24. JOANES LEIZARRAGA• (Beskoitze, Lapurdi, 1506 - Bastida, Nafarroa Beherea, 1601) kalbindar artzaina eta euskal idazlea izan zen, Itun Berria euskaratu zuen lehena.• 1563ko martxoaren 14an egin zen Bearnoko protestanteen sinodoan Leizarraga izendatu zuten euskarazko itzulpena egin zezan. Eredu moduan, Leizarragak Vulgata eta frantsesezko itzulpenak erabili zituen
  • 25. Bere obra• Biblia 1571ko irailean inprimatu zen, Arroxelan. Testamentu Berriaren itzulpenarekin batera (Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria).• Kristauak hezitzeko testu didaktikoak inprimatu ziren, orduko argitaratze protestanteetan ohiko zen bezala.
  • 26. AXULAR• Urdazubin jaio zen, 1556an, Axular baserrian, hortik datorkio bere ezizena.• Uste da bere ikasketak Urdazubiko monasterioan egin zituela, eta horren ondoren bere ikasketak Iruñean egin zituen.
  • 27. • Ondoren, 1596an, Tarbes-eko (Frantzia) apaizpiku izendatu zuten. Frantzeza ez zenez, bere postuarengatik gogor ekin behar izan zuen Joanes Harostegi, zeinek zalatu egin zuen gauza horregatik, frantzeza ez zelako.• Baina Enrique IV.nak onarpena eman zion eta han hil zen 1664an.
  • 28. Bere obra• Euskal literaturaren historian lehen prosazko liburu original argitaratua da.• Erlijio liburu edo gidaliburuak, erlijio betekizunak geroko uzteak ekar litzakeen kalte eta zorigaitzez dihardu. Gero obra Axular hil baino urtebete lehenago eman zen argitara, 1643an hain zuzen.
  • 29. • Bere garai eta inguruko jendearen izaera eta bizimodua inoiz ere baztertzen ez dituen idazlea, mende hartako euskal gizarteari buruzko erreferentziak ugari ageri dira bere obran.• Lapurteraz idatzi zuen Axularrek, hizkuntza idatzian osotasunezko maila literarioa erakutsi zuen lehen euskalkian, berean, jardun zuen.
  • 30. Pazkuetan dan alegerena• Pazkuetan dan alegerena • Nere laztana mahai goienian Pazkua Maiatzekua. ni barrenian egoiten. Pazkua Maiatzekua zan eta Gogoak baietz, baietz, baietz eta jaiki nintzaren goizian. bihotzak ez du laguntzen. Jaiki nintzaren goizian eta Hark neri gainu, nik hari gainu. pasiatzeko kalian. alkar genduben penatzen, Pasiatzeko kalian eta alkar genduben penatzen eta egunian ta gaubian. arimea re lainatzen. Egunian ta gaubian eta Estudiante barbailasku bat izarra argi donian. hasi zitzaigun igartzen. Izarra argi donian eta Hasi zitzaigun ubartzen eta laztantxuaren aurrian. hasi zitzaigun kargu hartzen. Neure laztana kalian dabil Estudiante barbailaskua, ahaide haundiak konplitzen. noiz eman behar dok mezea? Ahaide haundiak konplitzen eta Hire mezearen diruarekin Konbitearen emaiten. egin behar diat lobea?