Filipino 1
Ponoloji, Morpoloji at Leksikal
Marasigan, Carlo P.
BSNAME - IIB
Kalikasan at Istruktura ng Wikang Filipino
• Ponoloji - Pag-aaral ng makabuluhang tunog.
• Fown o speech sounds – tunog ng...
Mga tatlong salik na kinakailangan para
makapagprodyus ng tunog
1. Pinanggagalingang lakas o enerhiya. Ito
ang gumagawa ng...
Ang mga Prinsipal na Sangap ng
Pananalita
Tunog na Oral. Mga tunog na sa bibig lamang
nanggagaling ang hangin.
Tunog na neysal. Pumapasok ang palabas na
hangin sa i...
Nasa bibig ang apat na mahalagang sangkap
sa pagbigkas ng mga tunog.
1. Dila at Panga (sa ibaba)
2. Ngipin at Labi (sa una...
Nabibigkas ang mga patinig sa pamamagitan ng
pagtaas at pagbaba ng alinman sa tatlong
bahagi ng dila- harap, sentral, liko...
Ponoloji ng Wikang Filipino
1. Ang Ponema.
Ponema ng tawag sa pinakamaliit na
makabuluhang tunog ng salita.
Ang Filipino a...
Ang patinig ay itinuturing na siyang
pinakatampok o pinakaprominenteng bahagi
ng pantig.
a. Mga Katinig/Konsonant.
Ang pag...
PARAAN NG
ARTIKULASYO
N
PUNTO NG ARTIKULASYON
Panlabi
Pang-
ngipin
Pang-
gilagid
Pangangatal
Glottal
Palatal Velar
Pasara
...
Mga Ponemang Patinig/ Vawel ng
Filipino
Harap Sentral Likod
Mataas i u
Gitna e o
Mahaba a
Ang /i/, halimbawa, ay tinatawag...
Mga Diptonggo
Ang diptonggo ng Filipino ay aw, iw, iy, ey, ay, oy at uy.
Ang alinmang sinundan ng malapatinig na /y/ /o/ /...
Halimbawa ng diptonggo sa Filipino
• Giliw
• Kami’y (dinaglat na kami at ay)
• Reyna
• Kalabaw
• Bahay
• Aruy
• Kahoy
Mga Pares Minimal
Ang pares ng salita na magkaiba ng kahulugan
ngunit magkutalad sa bigkas maliban sa isang
ponema na magk...
Mga Ponemang Suprasegmental
1. Tono
Ang pagtaas at pagbaba ng tono ng boses ay
depende kung gaano kabilis magbaybreyt ang ...
Mga Ponemang Suprasegmental
Sinasabing tonal ang isang wika kung nagbabago ang
kahulugan ng isang salita o pahayag sa sand...
Ang tagalog bilang isang wikang hindi tonal ay maari
ring magpakita ng pagbabago ng taas o baba ng
tinig / tono na maaring...
3 = mataas – sang nota ang taas sa ikalawa
2 = katamtaman o normal na lawak ng tono
1 = mababa – isang notang mababa sa ik...
Gayon din naman ang lugal ng pagbabagk ng tono sa isang
pangungusap. Nagiging makahulugan ang pangungusap gaya ng
sumusuno...
Hubog ng Tono
1. Ganap ang buong pagbaba
2. Kalahating pagbaba-kulang sa isang
antas
3. Pagpapanatili ng antas ng tono
4. ...
Mga Halimbawa:
• Mga utos na walang diin
– Lumapit ka
• Tanong na humihingi ng impormasyon
– Nasaan siya
• Paksa na simula...
2. Haba
Ang pagpahaba ay bahagyang paghinto ng
binibigkas na pantig o silabol ng salita nang hindi
naman pinuputol ang pag...
Sa ibang salita:
• /kasa.ma/* = ‘companion’
• /kasama/ = ‘tenant’
• /magnana.kaw/ = ‘thief’
• /magna.na.kaw/ = ‘will steal...
Antala
Sa ating pagsasalita o pakikipag-usap, saglit tayong
humihinto o tumitigil upang bigyang-diin o linaw ang
mensaheng...
Pangungusap:
“Hindi Puti,” Na ang ibig sabihin sa Ingles ay “It’s
not white” , ngunit kung lalagyan ng antala ang
pagitan ...
Morpoliji
Pag-aaral ng istruktura ng mga salita at ang
relasyon nito sa iba pang mga salita ng
wika.
Morpema
Ang morpema ay ang pinakamaliit na yunit
ng salita na nagtataglay ng kahulugan
(Santiago 2003)
Uri ng Morpema
1. Malayang Morpema (Free Morpheme) -
Mga salitang may sariling kahulugan na hindi
na maaring hatiin. Itinu...
Mga Morpemang Diversyunal at
Infleksyunal
1. Ang diversyunal na morpema nagbago ang
kahulugan nito dahil sa pagkakabit ng ...
• ma~ + tubig – ang ma~ ay nagtataglay ng katangiang taglay ng
salitang ugat at pagkamarami nito.
• tubig + an – ~an may k...
2. Ang Infleksyunal na morpema ay hindi nagbabago
ang kahulugan ng mga salita o morpema (sa
kategoryang sintaktika) kung k...
Ang mga infleksyunal na morpema ay tumutukoy
sa tungkuling panggramatika o gramatik
fanksyon at ang deriversyunal na morpe...
Pagbabagong Morpoponemiko
(1)Asimilasyon
Sakop ng uring ito ang pagbabagong nagaganap sa
/n/ sa pusisyong pinal dahil sa i...
Ang asimilasyong parsyal o di-ganap ay yaong
karaniwang pagbabagong nagaganap sa pailong
na /n/ sa pusisyong pinal ng isan...
Ang huling ponemang /n/ ng isang morpema ay
nagiging /n/ kung ang kasunod ay alinman sa
mga sumusunod na ponema: /d, l, r,...
Sa amilasyong ganap, bukod sa pagbabagong
nagaganap sa ponemang /n/ ayon sa puntong
artikulasyon ng kasunod na tunog, nawa...
Mga halimbawa:
Yaong maaaring gamitan ng dalawang uri ng asimilasyon.
[pang-] + kuha = pangkuha = panguha
[pang-] + tabas ...
2. Pagpapalit ng Ponema
May mga ponemang nababago o napapalitan sa pagbuo ng
salita.
/d/ /r/
Ang ponemang /d/ sa pusisyong...
May mga halimbawa namang ang /d/ ay nasa
pusisyong pinal ng salitang nilalapian.
Kung ito ay hinuhulapian ng [-an] o [-in]...
Samantala, sa halimbawang:
ma- + dunong a madunong – marunong
Mapapansing maaring magkapalitan ang /d/ at
/r/. (Ang simbol...
May mangilang-ngilang pagkakataon na ang
nabubuong salita ay magkaiba ng kahulugan, tulad
ng madamdamin ‘full of feeling’,...
/o/ ----- /u/
Ang ponemang /o/ sa huling pantig ng salitang-
ugat na hinuhulapian o salitang inuulit ay
nagiging /u/. Sa ...
3. Metatesis
Kapag ang salitang-ugat na nagsisimula sa /l/ o /y/
ay ginitlapian ng [-in], ang /l/ o /y/ ng salitang ugat a...
May mga salitang nagkakaroon ng pagkaltas ng
ponema bukod sa pagkakapalit ng pusisyon ng
dalawang ponema.
Mga halimbawa:
a...
4. Pagkakaltas ng Ponema
Nagaganap ang pagbabagong ito kung ang
huling ponemang pantinig ng salitang-ugat ay
nawawala sa p...
5. Paglilipat-diin
May mga salitang nagbabago ang diin kapag nilalapian.
Maaring malipat ng isa o dalawang pantig ang diin...
Ang anumang pagbabago ng morpema dahil sa
impluwensya ng kaligiran nito ay tinatawag na
pagbabagong morpoponemiko. Nangyay...
Leksikal
Ang katuturan ng salita ay maaring
magbago ng kahulugan sa pamamagitan
ng pagsasama-sama o pagdaragdag ng
mga mor...
Ang salitang likhain halimbawa ay binubuo ng
salitang-ugat na likha at hulaping in. kung ito ito’y
kakabitan ng ma isang m...
of 49

Ponoloji, Morpoloji, Leksikal

Filipino
Published on: Mar 4, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - Ponoloji, Morpoloji, Leksikal

  • 1. Filipino 1 Ponoloji, Morpoloji at Leksikal Marasigan, Carlo P. BSNAME - IIB
  • 2. Kalikasan at Istruktura ng Wikang Filipino • Ponoloji - Pag-aaral ng makabuluhang tunog. • Fown o speech sounds – tunog ng bawat wika na ginagamit sa pagsasalita. • Fonetiks – sangay ng linggwistiks kung saan pinag-aaralan ang tunog sa pagsasalita.
  • 3. Mga tatlong salik na kinakailangan para makapagprodyus ng tunog 1. Pinanggagalingang lakas o enerhiya. Ito ang gumagawa ng puwersa o presyon na nagpapalabas ng hangin na galing sa baga. 2. Artikulador. Nagpapagalaw sa hangin na lumilikha ng tunog. 3. Resonador. Ang sumsala at nagmomodopika ng mga tunog patungong bibig.
  • 4. Ang mga Prinsipal na Sangap ng Pananalita
  • 5. Tunog na Oral. Mga tunog na sa bibig lamang nanggagaling ang hangin. Tunog na neysal. Pumapasok ang palabas na hangin sa ilong.
  • 6. Nasa bibig ang apat na mahalagang sangkap sa pagbigkas ng mga tunog. 1. Dila at Panga (sa ibaba) 2. Ngipin at Labi (sa unahan) 3. Matigas na ngalangala (sa itaas) 4. Malambot na ngalangala (sa likod)
  • 7. Nabibigkas ang mga patinig sa pamamagitan ng pagtaas at pagbaba ng alinman sa tatlong bahagi ng dila- harap, sentral, likod – at sa pamamagitan ng pagpababagu-bago sa hugis ng espasyo ng bibig kasama na ang mga labi na dinaraanan ng tinig.
  • 8. Ponoloji ng Wikang Filipino 1. Ang Ponema. Ponema ng tawag sa pinakamaliit na makabuluhang tunog ng salita. Ang Filipino ay may 21 ponema – 16 sa mga ito ang katinig – p, t, k, (glottal) / b, d, g, m, n, y, h, s, l, r, w, y, / at 5 ang patinig – a, e, i, o, u.
  • 9. Ang patinig ay itinuturing na siyang pinakatampok o pinakaprominenteng bahagi ng pantig. a. Mga Katinig/Konsonant. Ang pagkakaiba ng tunog ng mga katinig at patinig ay naayon sa mga pagkakaiba ng artikulasyon. Maaring walang tunog o may tunog.
  • 10. PARAAN NG ARTIKULASYO N PUNTO NG ARTIKULASYON Panlabi Pang- ngipin Pang- gilagid Pangangatal Glottal Palatal Velar Pasara w. t. m. t. P b T d K g , Pailong m. t. m n n Pasutsot w. t. s h Pagilid m. t. l Pakatal m. t. r Malapatinig m.t. y w Mga Ponemang Katinig / Konsonant ng Filipino
  • 11. Mga Ponemang Patinig/ Vawel ng Filipino Harap Sentral Likod Mataas i u Gitna e o Mahaba a Ang /i/, halimbawa, ay tinatawag na taas-harap sapagkat kapag binigkas ito, ang harap na bahagi ng dila ang gumagana na karaniwa’y umaarko ng pataas.
  • 12. Mga Diptonggo Ang diptonggo ng Filipino ay aw, iw, iy, ey, ay, oy at uy. Ang alinmang sinundan ng malapatinig na /y/ /o/ /w/ na napapagitan ng dalawang patinig ay hindi maituturing na diptonggo. Harap Sentral Likod Mataas iw, iy uy Gitna ey oy Mahaba aw, ay
  • 13. Halimbawa ng diptonggo sa Filipino • Giliw • Kami’y (dinaglat na kami at ay) • Reyna • Kalabaw • Bahay • Aruy • Kahoy
  • 14. Mga Pares Minimal Ang pares ng salita na magkaiba ng kahulugan ngunit magkutalad sa bigkas maliban sa isang ponema na magkatulad na magkatulad sa isang ponema na pusisyon ay tinatawag na pares minimal.
  • 15. Mga Ponemang Suprasegmental 1. Tono Ang pagtaas at pagbaba ng tono ng boses ay depende kung gaano kabilis magbaybreyt ang ating vokal-kord. Mabilis na vaybresyon, mas mataas ang tono ng boses, kung di gaano ang baybreyson, mas mababa naman ito.
  • 16. Mga Ponemang Suprasegmental Sinasabing tonal ang isang wika kung nagbabago ang kahulugan ng isang salita o pahayag sa sandaling binago ang tono nito. • Ma1 (mataas) - Nanay • Ma2 (mababa-pataas) - Abaka • Ma3 (pababa-pataas) – Kabayo • Ma4 (mataas-pababa) – Kagalitan o Pagsabihan
  • 17. Ang tagalog bilang isang wikang hindi tonal ay maari ring magpakita ng pagbabago ng taas o baba ng tinig / tono na maaring nakapagbigay ng iba’t ibang pagpapakahulugan: 1. Punto ng Tono – Pantig na may kaugnay na tonong makahulugan. 2. Antas ng Tono – Sa bawat punto ng tono, isa sa tatlong nagpakilalang antas ng tono ang lumilitaw, tulad ng iskala na nasa ibaba.
  • 18. 3 = mataas – sang nota ang taas sa ikalawa 2 = katamtaman o normal na lawak ng tono 1 = mababa – isang notang mababa sa ikalawa Halimbawa: a. na3 b. ka3 ka2 ni2 ni1 na1
  • 19. Gayon din naman ang lugal ng pagbabagk ng tono sa isang pangungusap. Nagiging makahulugan ang pangungusap gaya ng sumusunod: Halimbawa: 2 Nagpuputol 3 Ng puno Ang lalaki 1 3 Nagpuputol 2 Ng puno 1 Ang lalaki
  • 20. Hubog ng Tono 1. Ganap ang buong pagbaba 2. Kalahating pagbaba-kulang sa isang antas 3. Pagpapanatili ng antas ng tono 4. Pagtaas ng tono mula sa pangwakas na punto ng tono
  • 21. Mga Halimbawa: • Mga utos na walang diin – Lumapit ka • Tanong na humihingi ng impormasyon – Nasaan siya • Paksa na simula ng isang Oo o Hindi na tanong na pasalungat – Nandiyan ba • Tanong na napili – Kakain ka ba o hindi
  • 22. 2. Haba Ang pagpahaba ay bahagyang paghinto ng binibigkas na pantig o silabol ng salita nang hindi naman pinuputol ang paglikha ng tunog sa nasabing pantig. Ang paggamit ng kolon [ : ] ay nagpapakilala ng haba ng pagbigkas na magpapabago ng kahulugan ng isang salita.
  • 23. Sa ibang salita: • /kasa.ma/* = ‘companion’ • /kasama/ = ‘tenant’ • /magnana.kaw/ = ‘thief’ • /magna.na.kaw/ = ‘will steal’ • /magna.nakaw = ‘will go on stealing’
  • 24. Antala Sa ating pagsasalita o pakikipag-usap, saglit tayong humihinto o tumitigil upang bigyang-diin o linaw ang mensaheng nais nating iparating sa ating kausap. Tinatawag nnating itong antala o hinto. Sa pag-aantala ng pagsasalita, ang isang (1) ay maaring katawanin para pansamantalang paghinto at dalawang bar ( // ) naman pasa sa lubusang pagtigil.
  • 25. Pangungusap: “Hindi Puti,” Na ang ibig sabihin sa Ingles ay “It’s not white” , ngunit kung lalagyan ng antala ang pagitan ng “hindi” at “puti” makikita ang pagkakaiba ng mensahe. ‘Hindi / Puti.” Na ang ibig sabihin sa Ingles ay “no, it’s white.”
  • 26. Morpoliji Pag-aaral ng istruktura ng mga salita at ang relasyon nito sa iba pang mga salita ng wika.
  • 27. Morpema Ang morpema ay ang pinakamaliit na yunit ng salita na nagtataglay ng kahulugan (Santiago 2003)
  • 28. Uri ng Morpema 1. Malayang Morpema (Free Morpheme) - Mga salitang may sariling kahulugan na hindi na maaring hatiin. Itinuturing din itong salitang ugat. 2. Di-Malayang Morpema (Bound Morpheme) Mga salitang binubuo ng salitang-ugat at panlapi o afiks na nakakabit.
  • 29. Mga Morpemang Diversyunal at Infleksyunal 1. Ang diversyunal na morpema nagbago ang kahulugan nito dahil sa pagkakabit ng iba pang morpema o afiks nito. Pansinin ang pagbabagong naganap sa salitang tubig (likidong iniinom, pinanghuhugas o pinanghahalo)
  • 30. • ma~ + tubig – ang ma~ ay nagtataglay ng katangiang taglay ng salitang ugat at pagkamarami nito. • tubig + an – ~an may kahulugang lugar na kakikitaan ng mga bagay na marami na tinutukoy sa salitang ugat. • pa~ + tubig – pa~ tumutukoy sa isang bagay na ang gamit ay para matupad o maging katotohanan ang diwang isinasaad ng salitang-ugat. • mag~ tu+tubig – mag~ nagsasaad ng kilos o bagay at nakabubuo ng pangngalang tumutukoy sa taong ang gawain o hanapbuhay ay ang kilos na isinasaad ng salitang-ugat o bagay na tinutukoy ng salitang ugat. May pag-uulit sa unang pantig ng salitang- ugat.
  • 31. 2. Ang Infleksyunal na morpema ay hindi nagbabago ang kahulugan ng mga salita o morpema (sa kategoryang sintaktika) kung kinakabitan ng iba pang morpema o afiks. Malalaman kung ang isang salita ay natapos na, nag-umpisa n, o nagpapatuloy o nag-uumpisa na ng kilos. Hal. Maglinis (pawatas), - naglinis, naglilinis, maglilinis.
  • 32. Ang mga infleksyunal na morpema ay tumutukoy sa tungkuling panggramatika o gramatik fanksyon at ang deriversyunal na morpema ay may karagdagang semantika.
  • 33. Pagbabagong Morpoponemiko (1)Asimilasyon Sakop ng uring ito ang pagbabagong nagaganap sa /n/ sa pusisyong pinal dahil sa impluwensya ng ponemang kasunod nito. Mga dalawang uri ng asimilasyon: (a) asimilasyong parsyal at (b) asimilasyong ganap
  • 34. Ang asimilasyong parsyal o di-ganap ay yaong karaniwang pagbabagong nagaganap sa pailong na /n/ sa pusisyong pinal ng isang morpema dahil sa impluwensya ng kasunod na tunog. Mga halimbawa [pang-] + paaralan = pampaaralan [pang-] + bayan = pambayan
  • 35. Ang huling ponemang /n/ ng isang morpema ay nagiging /n/ kung ang kasunod ay alinman sa mga sumusunod na ponema: /d, l, r, s, t/. Mga halimbawa: [pang-] + dikdik = pandikdik [pang-] + taksi = pantaksi
  • 36. Sa amilasyong ganap, bukod sa pagbabagong nagaganap sa ponemang /n/ ayon sa puntong artikulasyon ng kasunod na tunog, nawawala pa rin ang unang ponema ng nilalapiang salita dahil sa ito ay inaasimila o napapaloob na sa sinusundang ponema. Mga halimbawa: [pang-] + palo = pampalo = pamalo [pang-] + tali = pantali = panali
  • 37. Mga halimbawa: Yaong maaaring gamitan ng dalawang uri ng asimilasyon. [pang-] + kuha = pangkuha = panguha [pang-] + tabas = pantabas = panabas Yaong hindi ginagamitan ng asimilasyong ganap: [pang-] + bansa = pambansa(*pamansa) [pang-] + luto = panluto (*panuto)
  • 38. 2. Pagpapalit ng Ponema May mga ponemang nababago o napapalitan sa pagbuo ng salita. /d/ /r/ Ang ponemang /d/ sa pusisyong inisyal ng salitang nilalapian ay karaniwang napapalitan ng ponemang /r/ kapag patinig ang huling ponema ng unlapi. Mga halimbawa: Ma- + dapat = marapat Ma- + dunong = marunong
  • 39. May mga halimbawa namang ang /d/ ay nasa pusisyong pinal ng salitang nilalapian. Kung ito ay hinuhulapian ng [-an] o [-in], ang /d/ ay karaniwang nagiging /r/. Mga halimbawa: Lapad + -an lapadan = laparan Tawid + -in tawidin = tawirin
  • 40. Samantala, sa halimbawang: ma- + dunong a madunong – marunong Mapapansing maaring magkapalitan ang /d/ at /r/. (Ang simbolong – ay ginagamit upang ipakita na ang dalawang ponema ay maaring magkapalitan.)
  • 41. May mangilang-ngilang pagkakataon na ang nabubuong salita ay magkaiba ng kahulugan, tulad ng madamdamin ‘full of feeling’, at maramdamin ‘sensitive’. Sa ilang halimbawa, ang /h/ ng panlaping /-han/ ay nagiging /n/. Halimbawa: Tawa + -han tawahan tawanan
  • 42. /o/ ----- /u/ Ang ponemang /o/ sa huling pantig ng salitang- ugat na hinuhulapian o salitang inuulit ay nagiging /u/. Sa mga salitang inuulit, ang /o/ ay nagiging /u/ sa unang hati lamang ng mga salita. Mga halimbawa: Dugo+an -- Duguan Mabango  mabangung-mabango
  • 43. 3. Metatesis Kapag ang salitang-ugat na nagsisimula sa /l/ o /y/ ay ginitlapian ng [-in], ang /l/ o /y/ ng salitang ugat at ang /n/ ng gitlapi ay nagkakapalit ng pusisyon. Mga halimbawa: -in- + lipad ---- nilipad -in- + yaya -- niyaya
  • 44. May mga salitang nagkakaroon ng pagkaltas ng ponema bukod sa pagkakapalit ng pusisyon ng dalawang ponema. Mga halimbawa: atip + -an  atipan aptan tanim + -an  taniman  tamnan
  • 45. 4. Pagkakaltas ng Ponema Nagaganap ang pagbabagong ito kung ang huling ponemang pantinig ng salitang-ugat ay nawawala sa paghuhulapi dito. Mga halimbawa: takip- =an  takipan  takpan sara + -an  sarahan  sarhan
  • 46. 5. Paglilipat-diin May mga salitang nagbabago ang diin kapag nilalapian. Maaring malipat ng isa o dalawang pantig ang diin patungong huling pantig o maaring malipat ng isang pantig patungong unahan ng salita. Mga halimbawa: basa + -hin  basahin ka- + sama + -han  kasamahan Laro + -an  laruan (lugar)
  • 47. Ang anumang pagbabago ng morpema dahil sa impluwensya ng kaligiran nito ay tinatawag na pagbabagong morpoponemiko. Nangyayari ang pagbabagong angyon ng morpema dahil sa mga ikinakabit na makabuluhang tunog.
  • 48. Leksikal Ang katuturan ng salita ay maaring magbago ng kahulugan sa pamamagitan ng pagsasama-sama o pagdaragdag ng mga morpema na maaring nasa anyong malaya at di-malayang morpema.
  • 49. Ang salitang likhain halimbawa ay binubuo ng salitang-ugat na likha at hulaping in. kung ito ito’y kakabitan ng ma isang malayang morpema, magbabago rin ang kahulugan at magiging malikhain na isa ng pang-uri, mula sa pandiwang likhain. Matatalakay pa ang iba pang kalikasan ng leksikal sa Filipino sa aralin kaugnay ng alfabeto at ortografiang Filipino.