Holandska razvojna organizacija Uprava za šume Crna Gora Crne Gore ...
SADRŢAJ1. UVOD .................................................................................... 32. OSNOVNE DEFINIC...
1. UVODUzgoj šuma sa svojim „instrumentom“ izbora (doznake) stabala za sjeĉu,koji obezbjeĊuje implementaciju šumskouzgojni...
Prethodnom projektnom podrškom SNV-a krenulo se (u drugoj poloviniove godine) u susret pomenutim izazovima i potrebama. Os...
Njega šuma je instrument planskog i racionalnog usmjeravanja procesarazvoja šumskog ekosistema u pravcu unaprijed odreĊeni...
3. NAČELA I PRISTUPI KOD VIŠENAMJENSKOG UZGOJA ŠUMA1. UPOTREBA EKOSISTEMSKOG PRISTUPA KOD UZGOJA ŠUMA (ŠUMA KAO ...
Donje slike prikazuju implementaciju nekih od naĉela savremenog uzgojašuma (naĉela br. 1, 2, 3, 5, 7, 9). Slike 1 - 6: li...
4. KLJUČNA USMJERENJA KOD VIŠENAMJENSKOG UZGOJA ŠUMA4.1 Usmjerenja bez obzira na vrstu i razvojnu fazu sastojina1. Usr...
o usmjeravanja obaranja stabala (prilikom doznake) i pravaca izvlaĉenja sortimenata; o kvalitetnog izvoĊenja...
predraslih i drugih nepoţeljnih stabala) u srednjedobnim sastojinama, koja nema odgovarajući uzgojni uticaj na razvo...
Slike 7 - 12: lijevo gore – bukov letvenjak sa plemenitim lišćarima, intenzivno njegovan; lijevo sredina - ĉista bukova s...
Slike 13 – 15: lijevo – priĉuvci bukve u letvenjaku (dvospratna sastojina), sredina - zrela stabla bukve sa podmladkom...
(“deadwood”)! U jednodobnim sastojinama potrebno je i ranije pronalaţenje40 pojedinih kandidata za H-stabla – prilik...
5. PronalaĊenje i obiljeţavanje pojedinih H-stabala (uz doznaku);6. Obrada i detaljna analiza podataka doznake sa prikazom...
7. Obraĉun bilansa drvnih zaliha 10-godina nakon doznake odnosno sjeĉe, sa ciljem provjere valjanosti intenziteta prored...
Slike 25 - 31: Ogledne površine: lijevo na dolje – GJ Maoĉnica (1, 2 i 3) i GJ Vezišnica;desno na dolje: GJ Štitarica, GJ ...
6. RADIONICA ZA ŠUMARSKE SPECIJALISTEPlanirana radionica za šumarske specijaliste organizovana je (poĉetkomdecembra) odmah...
3. Sprovedeni experimentalni zahvati kod doznake preteţno su u granicama umjerenog intenziteta (17 – 22%), a zapremine ...
je do tog utiska došlo zbog ĉinjenice da je to sastojina planinske bukve na relativno visokoj nadmorskoj visini, zbog ĉe...
Tabela 1: Indikatori stanja i razvoja sastojina na oglednim površinama sa rezultatima experimentalne doznake ...
Jedan od zajedniĉkih, opštih zakljuĉaka u pogledu primjene tehnika uzgoja šuma u struĉnom timu bio je, da u privatnim ...
se odvojeno evidentiraju potrebne sanitarne sjeĉe. Ţigosanje, ne evidentiranje stabala, u okviru druge kategorije mogl...
operativi (lokalni nivo, naroĉito privatne šume), decentralizovati šumarsko planiranje (da se planove radi u saradnji sa...
PRILOZI Prilog 1: Program radionice(Prilozi 2 – 8: Posteri po oglednim površinama, u posebnom dokumen...
Holandska razvojna organizacija Crna Gora Uprava za šume Crne Gore PROGRAM RADIONICE ...
Drugi dan: Srijeda, 8. decembar 20109:30 – 10.00 Sakupljanje učesnika u Mojkovcu (Hotel u centru grada) ...
of 26

Načela višenamjenskog uzgoja šuma i izbora stabala za sječu (Principles of multipurpose sylviculture and selection of trees for felling), SNV, 2010

The document incorporates principles and guidelines (general and specific ones) for planning and implementation of contemporary forest management / sylvicultural systems, particularly by individual marking of trees for felling, based on experimental forest plots, jointly prepared in collaboration with local forestry experts (as future trainers). The document brings also presentation of results of the experimental marking of trees for felling in Montenegro. Base on them, corresponding conclusions and recommendations for improvement of Montenegrin sylvicultural systems are given.
Published on: Mar 3, 2016
Published in: Business      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - Načela višenamjenskog uzgoja šuma i izbora stabala za sječu (Principles of multipurpose sylviculture and selection of trees for felling), SNV, 2010

  • 1. Holandska razvojna organizacija Uprava za šume Crna Gora Crne Gore Načela višenamjenskog uzgoja šuma i rezultati experimentalnog izbora stabala za sječu, sa posebnim osvrtom na privatne šume (jelovo-smrčeve i bukove šume) Okvir stručnih osnova Mr Franc Ferlin, konsultant za šumarstvo Podgorica, 23. decembar 2010 1
  • 2. SADRŢAJ1. UVOD .................................................................................... 32. OSNOVNE DEFINICIJE VEZANE ZA VIŠENAMJENSKI UZGOJ ŠUMA .................................................................................... 42.1 Inostrane definicije .............................................................. 42.2 Domaće definicje .................................................................. 53. NAČELA I PRISTUPI KOD VIŠENAMJENSKOG UZGOJA ŠUMA ..................................................................................... 64. KLJUČNA USMJERENJA KOD VIŠENAMJENSKOG UZGOJA ŠUMA .................................................................................... 84.1 Usmjerenja bez obzira na vrstu i razvojnu fazu sastojina ..... 84.2 Usmjerenja u zavisnosti od vrste i razvojne faze sastojina ... 94.3 Usmjerenja za njegu terminalne faze i mrtve dendromase u sastojinama ...................................................................... 125. METOD RADA I EKSPERIMENTALNI OBJEKTI ...................... 135.1 Metodologija rada .............................................................. 135.2 Objekti ............................................................................... 156. RADIONICA ZA ŠUMARSKE SPECIJALISTE .......................... 177. REZULTATI I ZAKLJUČCI EXPERIMENTALNOG IZBORA STABALA ZA SJEČU .............................................................. 188. PREPORUKE ZA UNAPRJEĐENJE TEHNIKE IZBORA STABALA ZA SJEČU ............................................................. 219. ZAHVALA ............................................................................. 2410. REFERENCE.......................................................................... 24 PRILOZI 1. Program radionice 2. Rezultati po oglednim površinama (1 – 7) - u obliku postera (u posebnom dokumentu) 2
  • 3. 1. UVODUzgoj šuma sa svojim „instrumentom“ izbora (doznake) stabala za sjeĉu,koji obezbjeĊuje implementaciju šumskouzgojnih naĉela išumskoprivrednih potreba u praksi, osrednji je i najzahtjevniji struĉniposao u šumarstvu, slićno medicinskoj hirurgiji i radu sa skalpelom.Zadatak uzgajivaĉa – doznaĉara u konkretnoj šumi, kod svakog stablajeste da optimalno usklaĊuje potrebe ĉovjeka (vlasnika odnosno korisnikašuma, odnosno drţave i društva) sa potrebama i mogućnostima šumskogekosistema, kao i da - u saradnji sa vlasnikom odnosno korisnikom šuma -donosi odluke o izboru stabala za sjeĉu koje odgovaraju tim –višenamjenskim – potrebama. Pri tome on stalno mora da vodi raĉuna,zajedno sa vlasnikom odnosno korisnikom šuma, da stanje šume nakonsjeĉe bude bolje, sliĉno stanju pacijenta nakon potrebnog hirurškogzahvata. U suprotnom, njegov posao ne moţe se smatrati valjanim, a jošmanje, uspješnim.Izbor stabala za sjeĉu, koji treba da se bazira na odgovarajućimsistemima uzgoja odnosno gazdovanja šumama, posebno je zahtjevan uprivatnim šumama. U Crnoj Gori za te poslove, prema našim iskustvima, uUpravi za šume1 nema dovoljno struĉnog kadra, a nepogodna je i njegovaodgovarajuća edukaciona struktura (preteţno samo šumarski tehniĉari).Polazeći od ĉinjenice da nastavni šumarski programi tradicionalno nepruţaju dovoljno znanja i vještina za praktiĉni uzgoj šuma, a posebno dadosad nije postojala edukacija, transfer i unapreĊivanje znanja u tojvaţnoj oblasti u okviru Uprave za šume (UŠ), nije iznenaĊujuće daosposobljenost kadra za implementaciju savremenih, višenamjenskihsistema uzgoja kroz doznaku, nije na odgovarajućem nivou. Prema našimiskustvima, a i internim ocjenama Odsjeka za korišćenje šuma i koncesijeUŠ, to se ĉesto manifestuje u kvantitativno i kvalitativno neodgovarajućojstrukturi doznaĉene drvne mase. Takva doznaka nema odgovarajućihekoloških (šumskouzgojnih, klimatskih biodiverzitetnih i drugih), nitiekonomskih efekata. Zbog toga je uvoĊenje i sprovoĊenje permanentneizgradnje i odrţavanja struĉnih kapaciteta u toj oblasti od prioritetnevaţnosti.1 Brza komparacija broja kadrova Uprave za šume sa uporedjivim evropskim šumarskim službama (vidjeti Ferlin, F. 2004. Primerjava organiziranosti gozdarstev in številčnosti javnogozdarskega kadra srednjeevropskih držav s stanjem v Sloveniji. Ljubljana, http://www.gozdis.si/departments/silviculture/silviculture_dept.htm), naročito slovenačkom kao jednom od najracionalnije organizovanih (oko 0.9 državnih službenika na 1000 ha u državnim i oko 0.7 u privatnim šumama), pokazuje da je Crna Gora značajno ispod tog nivoa (0.7 službenika Uprave za šume na 1000 ha u državnim i 0.5 u privatnim šumama), pogotovu ako se brojnost u Crnoj Gori upoređuje bez čuvarskog / lugarskog kadra, koji u Sloveniji ne postoji (ukupna zastupjenost onda iznosi 0.4 na na 1000 ha u državnim i 0.3 u privatnim šumama). Ako se ove odnose uporjeđuje preko visine etata odnosno obima sječa (kao osnovice), oni postaju za Crnu Goru značajno pogodniji (brojnost bez čuvara / lugara na 1000 kubika je u državnim šumama za nešto više od dvaput, a u privatnim šumama za oko petinu veda od slovenačke). 3
  • 4. Prethodnom projektnom podrškom SNV-a krenulo se (u drugoj poloviniove godine) u susret pomenutim izazovima i potrebama. Osnovni / poĉetnicilj projekta bio je, da se zapoĉne sa razvojem savremene doznake i sanjom vezane edukacije šumarskih struĉnjaka direktno na terenu, namanjem broju eksperimentalnih objekata (oglednih površina u šumama).Na tim objektima bi se - uz podršku meĊunarodnog eksperta, a u tjesnojsaradnji sa struĉnim timom UŠ – prikazala praktiĉna implementacijanaĉela višenamjenskog uzgoja šuma kroz eksperimentalno izvršenudoznaku. U narednim koracima ti objekti odnosno mreţa oglednihpovršina bi se dalje proširivali, sa ciljem da svaka lokalna jedinica UŠdobije nekoliko takvih demonstracionih objekata.Obzirom da SNV naroĉito podrţava razvoj privatnog sektora šumarstva, iova struĉna podrška preteţno je usmjerena u privatne šume, u prvoj fazipoboljšanju kapaciteta šumarskih struĉnjaka – doznaĉara. U narednomkoraku moći će se – koristeći prethodno izgraĊene vještine šumarskihstruĉnjaka u oblasti »tehnologije« edukacije i savjetovanja – zapoĉeti i saciljnim izgraĊivanjem kapaciteta vlasnika šuma, naroĉito za njihovo štoefikasnije uĉešće i saradnju (sa nadleţnim struĉnjakom UŠ ili privatnimlicenciranim licem) kod izvoĊaĉkog planiranja i doznake stabala u njihovimšumama.2. OSNOVNE DEFINICIJE VEZANE ZA VIŠENAMJENSKI UZGOJ ŠUMA2.1 Inostrane definicijeVišenamjenski uzgoj (gajenje) šuma je glavna disciplinavišenamjenskog gazdovanja šumama, koja ima za cilj njegovanje iobnavljanje postojećih i podizanje novih šuma, na naĉin trajnog ioptimalnog zadovoljavanja raznovrsnih potreba ĉovjeka2.Višenamjensko gazdovanje šumama je oblik odrţivog gazdovanjašumama do obima, koji trajno odrţava glavne funkcije i komponentešumskog eksoistema.3Odrţivo gazdovanje šumama je gazdovanje i korišćenje šuma išumskog zemljišta na naĉin i po stopi, koji/a odrţava biološkuraznovrstnost, produktivnost, sposobnost obnavljanja, vitalnost i potencialšuma da sada i u budućnosti obavljaju znaĉajne ekološke, ekonomske isocijalne funkcije na lokalnom, nacionalnom i globalnom nivou, a da pritome ne prouzrokuje šetu drugim ekosistemima.42 Kombinacija definicija po Engleru (1930), Leibundgutu (1949) i Mlinšku (1968)3 Definicija priređena po Lanly, FAO (1995).4 MCPFE definicija (1993) 4
  • 5. Njega šuma je instrument planskog i racionalnog usmjeravanja procesarazvoja šumskog ekosistema u pravcu unaprijed odreĊenih ciljevagazdovanja šumama.5Njega šuma obuhvata sve uzgojne mjere u razdoblju od osnivanjasastojine do njene obnove, a koje su naroĉito usmjerene u povećanjekvaliteta, vitaliteta, stabiliteta i mješovitosti sastojina.6Šumskouzgojni sistem je sistem šumskouzgojnih tretmana (mjera) uodreĊenoj šumi, koji se sprovodi od njenog osnivanja, preko njege(uzgoja) do korišćenja.7Obnova šume je planiran i sistematski unaprjeĊivan proces zamjenegeneracija (stabala, dijelova ili cjelih sastojina), koje su svoje funkcijeobavile.82.2 Domaće definicije 9Mulfifunkcionalno gazdovanje šumama je korišćenje10 šuma naodrţiv način u skladu sa proizvodnim, ekološkim i socijalnim funkcijamašuma.Odrţiv način gazdovanja šumama je obezbjeĊivanje prirodnog naĉinaobnavljanja i prirodne selekcije, podsticanje mješovite strukture sastojinaprilagoĊene stanišnim uslovima, obezbjeĊivanje oĉuvanja trajneproizvodne sposobnosti šuma i unaprjeĊenja šumskog fonda u pogledukvantiteta i kvaliteta i povećavanja prinosa šuma, unaprjeĊivanjevitalnosti i ekološke stabilnosti šuma, obezbjeĊivanje oĉuvanja biološkeraznovrsnosti šuma, šumskog zemljišta i vodnog reţima, kao i drugihpovoljnih uticaja koje ima šuma na ţivotnu sredinu i ljude.Njega šuma je sprovoĊenje uzgojnih11 mjera sjeĉe i radova u šumskojsastojini.Obnova šuma je proces osnivanja novih sastojina na mjestu postojećihzrelih sastojina, prirodnim podmlaĊivanjem ili popunjavanjem prirodnogpodmlatka sadnjom.5 Definicija priređena po Leibundgutu (1966) i Mlinšku (1968).6 Definicija priređena po Schützu (1990)7 Definicija po Payer (1942)8 Definicija prirjeđena po Mlinšku (1968) i Schützu (2002)9 Definicije po Predlogu zakona o šumama Crne Gore (2010)10 Termin korišdenje podrazumijeva korišdenje drvnih proizvoda.11 Ova definicija izjednačuje mjere njege sa (širim) uzgojnim mjerama, koje posebno ne definiše. 5
  • 6. 3. NAČELA I PRISTUPI KOD VIŠENAMJENSKOG UZGOJA ŠUMA1. UPOTREBA EKOSISTEMSKOG PRISTUPA KOD UZGOJA ŠUMA (ŠUMA KAO EKOSISTEM)122. KORIŠĆENJE SPOZNAJA O RAZVOJU PRIRODNIH ŠUMA / PRAŠUMA (ZA PRIRODI BLISKO USMJERAVANJE RAZVOJA PRIVREDNIH ŠUMA)3. UPOTREBA MEHANIZMA PRIRODNOG PODMLAĐIVANJA I INDIREKTNE NJEGE (POMOĆU ZASTORA KROŠANJA) U PRIVREDNIM ŠUMAMA4. SJEĈA JE GLAVNI (A NE JEDINI) INSTRUMENT NJEGE I UNAPRJEĐENJA PRIVREDNIH ŠUMA5. UPOTREBA ZAKONOMJERNOSTI PRIRODNE SELEKCIJE (RASLOJAVANJA STABALA), U KOJOJ UVJEK POBJEĐUJU BIOLOŠKI NAJJAĆI INDIVIDUUMI (U GORNJEM SPRATU SASTOJINA)6. PRIMJENA NAĈELA POZITIVNE13 SELEKCIJE I POŠTOVANJE INDIVIDUALNOSTI / RAZLIĈITOSTI STABALA (KAO BIOLOŠKIH POPULACIJA), DJELOVA I CIJELIH SASTOJINA7. KORIŠĆENJE IZUZETNIH SPOSOBNOSTI PRESLOJAVANJA STABALA (PRELASKA U GORNJI SPRAT SASTOJINE) RIJETKIH14 VRSTA8. UPOTREBA I UNAPRJEĐIVANJE STANIŠTU PRILAGOĐENIH VRSTA DRVEĆA KOD OBNOVE POSTOJEĆIH I PODIZANJA NOVIH ŠUMA9. POLAGANJE PAŢNJE TERMINALNOJ15 FAZI ODNOSNO STARIM I ODMRLIM (stojeĉim i leţećim) STABLIMA - HABITATNA (H) STABLA - U PRIVREDNIM ŠUMAMA10. UMJERENOST I POSTEPENOSTI KOD SVIH ŠUMSKOUZGOJNIH INTERVENCIJA11. OPTIMALNO OTVARANJE ŠUMA (ŠUMSKIM PUTEVIMA I VLAKAMA) I OPTIMALNO KORIŠĆENJE NJIHOVOG PROIZVODNOG POTENCIJALA12. PRIMJENA KOGNITIVNOG16 PRISTUPA U PLANIRANJU, UZGOJU I KORIŠĆENJU ŠUMA - PRIMJENA UNAPRJEĐENIH, MALOPOVRŠINSKIH17 SISTEMA ODNOSNO ADAPTIVNE18 TEHNIKE UZGOJA ŠUMA - ISTOVREMENO POSTIZANJE EKOLOŠKIH, EKONOMSKIH I SOCIJALNIH CILJEVA (VIŠENAMJENSKI PRISTUP).12 Sa tipičnom kompozicijom, strukturom i funkcijom, kojoj drvede daje dominantni pečat.13 Izuzev kod njege mladih (do faze guštika) i započinjanja obnove starih (najlošijih djelova) sastojina.14 Naročito jele, a mogude i smreke, u sastojinama kojih razvoj je blizak prirodi.15 Faza staranja i ragradnje prirodnih sastojina / prašuma.16 Pristup koji se temelji na dobrom poznavanju stanja šuma i preteklog gazdovanja, odgovarajudoj zastupljenosti, znanju i iskustvima šumarskih stručnjaka, kao i dobroj obučenosti vlasnika i korisnika šuma.17 Naročito skupinasto i grupimično raznodobni, prebirni i grupimidno prebirni sistemi uzgoja šuma.18 Kombinacija svih malopovršinskih sistema, uključujudi čistu sječu kao način obnove (ako prirodna nije moguda). Takva kombinacija je potrebna zbog individualnosti / različitosti staništa, sastojina i stabala, dugovječnosti šuma, brojnih endogenih i eksogenih uticaja na šume kao i različitosti ekonomskih i socijalnih potreba vlasnika šuma i društva (koncepcija Leibuntguta (1946) i Mlinška (1968)). 6
  • 7. Donje slike prikazuju implementaciju nekih od naĉela savremenog uzgojašuma (naĉela br. 1, 2, 3, 5, 7, 9). Slike 1 - 6: lijevo gore – jelovo-bukova prašuma; lijevo sredina – grupimiĉna obnova bukve u privrednoj šumi bukve-jele; lijevo – dolje: razvoj inicijalne faze bukve pod uticajem zastora u privrednoj šumi bukve-jele; desno gore – smrekova prebirna šuma u fazi pune produkcije; desno sredina – preslojavanje (šprinter) jele u prebirnoj šumi jele-bukve; desno dolje – izuzetno stablo planinskog javora u raznodobnoj šumi bukve-jele; sve slike iz Slovenije (autor Franc Ferlin). 7
  • 8. 4. KLJUČNA USMJERENJA KOD VIŠENAMJENSKOG UZGOJA ŠUMA4.1 Usmjerenja bez obzira na vrstu i razvojnu fazu sastojina1. UsredsreĊenost uzgojnih mjera na najveći mogući (perspektivni) kvalitet stabala, a istovremeno i njihovo zdravstveno stanje, vitalitet i stabilitet kao i na ostale funkcije, neposredno vezane19 na te šumskouzgojne efekte!2. Poĉetak obnove starih djelova sastojina, po pravilu, nakon što je iskorišten proizvodni potencijal (po vrijednosti), a u lošijim djelovima sastojina i prije toga, kako bi se moglo postepeno postići raznodobnost!3. UsredsreĊenost kod obnove sastojina, u kojima je iskorišćen proizvodni potencijal, kao i u sluĉaju ranije obnove loših djelova sastojina, na najveći mogući kvalitet podmladka odnosno kvalitetnu zasnovanost buduće sastojine u odgovarajućoj smjesi i strukturi! U kvalitetnim sastojinama odnosno djelovima, u kojima još nije iskorišćen proizvodni potencijal, eventualno prisustvo podmlatka po pravilu ne smije uticati na odluku o uvoĊenju obnove odnosno uklanjanju stabala koja još nisu iskoristila proizvodni potencijal!4. Upotreba duţeg trajanja prirodne obnove pojedinih djelova sastojina (parcijalna razdoblja obnove), ukljuĉujući razvoj inicijalne faze pod uticajem zastora, uz uvaţavanje ekoloških zahtjeva pojedinih vrsta drveća20, stanišnih21 i terenskih22 uslova te ekonomskih23 potreba!5. UnapreĊivanje mješovitosti, raznodobnosti i vertikalne strukturiranosti sastojina kod svih uzgojnih mjera!6. Polaganje potrebne paţnje šumskouzgojnom odnosno izvoĊaĉkom planiranju, naroĉito u pogledu: o prostornog rasporeda podmlatka odnosno tzv. transportne granice u sastojini, na kojoj se planski osniva podmladak (osim u prebirnim sastojinama); o urodu sjemena, kome je (u sluĉaju vrsta drveća sa teškim sjemenom) potrebno prilagoditi poĉetak sjeĉe nakon uroda; o prilagoĊenog otvaranja sastojina (vlakama, ţiĉanim linijama); o korišćenja prilagoĊene tehnologije izvlaĉenja stabala;19 Kao što su: očuvanje i unaprJeđivanje mješovitosti šuma kao važne komponente biodiverziteta, doprinos apsorpciji ugljenika i ublažavanju klimatskih promjena, zaštiti šumskog tla i vodnog režima, estetici šumskih sastojina idr.), sve u smislu tzv. teorije vodnog razora (Kielwassertheorie).20 Npr. dužeg trajanja obnove kod smreke, a naročito jele, odnosno kradeg kod bukve, a naročito plemenitih liščara;21 Npr. dužeg trajanja obnove na lošijim, odnosno kradeg na boljim staništima;22 Npr. kradeg trajanja obnove na strmim terenima odnosno u uslovima gdje postoji problem očuvanja podmlatka zbog sječe i izvlačenja;23 Npr. dužeg trajanja ako tako nalažu potrebe po obezbjeđivanju trajnih prinosa, naročito ako je šuma u obnovi malo, što je najčešde slučaj u privatnim posjedima, i obrnuto. 8
  • 9. o usmjeravanja obaranja stabala (prilikom doznake) i pravaca izvlaĉenja sortimenata; o kvalitetnog izvoĊenja radova, kao i odgovarajućeg struĉnog usmjeravanja i nadzora, kako bi se oĉuvala preostala stabla, podmladak i uspostavio odgovarajući šumski red!7. Diferencijacija kriterijuma za izbor (doznaku) stabala za sjeĉu u smislu, šta je od razloga: a) uzgoja i zaštite šume potrebno / obavezno? b) korišćenja proizvodnog potencijala šume moguće? c) korišćenja drve mase zbog potreba, koji ne potiĉu iz a) i b), još dodatno moguće?4.2 Usmjerenja u zavisnosti od vrste i razvojne faze sastojina1. Upotreba kombinacije mehanizama indirektne njege24 (na poĉetku inicijalne faze razvoja) te prirodne25 i uzgojne26 selekcije za ekološki uspješnu i ekonomski racionalnu njegu sastojina do poĉetka obnove !2. Negativna selekcija - uklanjanje jedinki sa nepoţeljnim osobinama – i masovno unapreĊivanje kvalitetnih i biološki jakih jedinki - redukovanjem njihovog broja - u mlaĊim27 sastojinama, sve gotovo iskljućivo u gornjem28 spratu!3. Pozitivna selekcija i individualno unapreĊivanje razvoja (perspektivno) najkvalitetnijih i biološki najjaĉih stabala - kandidata za stabla budućnosti odnosno nosioce funkcija u srednjedobnim29 sastojinama - uklanjanjem njihovih konkurenata, sve u gornjem spratu sastojine, upotrebom visoke selektivne prorede (po Schädelinu)30!4. Kod selektivnih proreda u srednjedobnim sastojinama polaganje posebne paţnje oĉuvanju i razvoju donjeg sprata sastojina (umjesto njegovog uklanjanja) u cilju oblikovanja i zaštite debala i šumskog tla, naroĉito od preranog podmaĊivanja!5. Izbjegavanje primjene niske prorede (uklanjanja stabala u donjim spratovima sastojine) i negativne selekcije (uklanjanja nekvalitetnih24 Ispod zastora krošanja.25 Koje posljedica je izlučivanje odnosno smanjivanje broja stabala sa starošdu sastojina (zbog međusobne konkurencije).26 Negativne odnosno masovne do uključno faze guštika, pozitivne odnosno individualne od uključujudi letvenjaka dalje.27 Uključujudi guštik.28 Uklanjanje jedinki u srednjem, a pogotovo u donjem spratu mlade sastojine (u guštiku), je ekološki sasvim nepotrebno, jer je to inače predmet prirodne selekcije odnosno izlučivanja.29 Od uključujudi letvenjaka dalje.30 U skladu sa načelima te prorede potrebno je započeti sa unaprjeđivanjem relativno velikog broja kandidata u letvenjaku (posebno kod bukve i smrče, npr. više od 600 na kektar), u skladu sa prirodnim trendom opadanja broja stabala sa starošdu sastojina. Ti kandidati iskljudivo moraju da dolaze iz gornjeg sprata sastojine, iz kategorije predominantnih i dominantnih stabala, jer je kod njih prirodni rizik od ispadanja najmanji. 9
  • 10. predraslih i drugih nepoţeljnih stabala) u srednjedobnim sastojinama, koja nema odgovarajući uzgojni uticaj na razvoj sastojina i prouzrokuje nekvalitetnu sortimentnu strukturu i loš / negativan ekonomiki bilans!6. Poĉetak postepenog i dugotrajnog prevoĊenja jednodobnih sastojina već u optimalnoj fazi razvoja u malopovršinsko raznodobne, upotrebom tehnike selektivne (progalne)31 prorede, i ako ima uslova32, u prebirne sastojine, upotrebom tehnike prebirne prorede!337. Usmjeravanje razvoja jednodobnih i jednospratnih raznodobnih sastojina u pravcu skupinasto (naroĉito kod bukve), odnosno grupimiĉno (naroĉito kod smreke) raznodobnih sastojina sa što optimalnijom strukturom razvojnih faza34, upotrebom sistema malopovršinske oplodne sjeĉe odnosno skupinasto postepene obnove sastojina (“Femelschlag”)35!8. Usmjeravanje razvoja dvospratnih raznodobnih sastojina u pravcu prebirnih36 sastojina, a usmjeravanje prebirnih u pravcu grupimiĉno prebirnih sastojina sa optimalnom vertikalnom i horizontalnom strukturom na što manjoj površini37, upotrebom unaprijeĊenog prebirnog i grupimiĉno prebirnog sistama (Plenterung, Greppenplenterung)38.Slike br. 7 – 12 prikazuju efekte intenzivnih selektivnih proreda u ĉistimjednodobnim bukovim šumama (lijevi stub), ukljuĉujući unaprijeĊeni naĉinskupinaste obnove bukve (poĉetna faza), kao i efekte indirektne njege imalopovršinske obnove u raznodobnim šumama bukve sa jelom (desnistub) u Sloveniji. U oba sluĉajeva radi se o najboljim staništima, odliĉnomvitalitetu i potencijalu bukve za podmlaĊivanje kao i odliĉnom kvalitetustabala. MeĊutim u sluĉaju velikopovršinskog (oplodnog) sistema – sa vrlogustim mlaĊim sastojinama - taj kvalitet je postignut uĉestalom (dodvaput na dekadu) i skupocjenom njegom39, dok je u sluĉajumalopovršinskog (femelšlag i prebirnog) sistema to postignuto preteţnoindirektnom njegom, korišćenjem gratis prirodnih procesa, odnosnoistovremeno sa sjeĉama u okviru tih uzgojog sistema.31 Pomodu koje se mjestimično zapodinje podmlađivanje odnosno malopovršinska obnova u sastojini.32 Ako postoji vitalna jela, izuzev i smrča, u donjem spratu sastojina.33 Naročito značajno za stvaranje stabilnijih i zdravijih sastojina.34 Sa prevladavanjem optimalne, a sa manjim delom inicijalne i faze obnove sastojina, uključujudi terminalnu).35 Naročito značajno za privatne posjede, u kojima je trajnost prinosa potrebno obezbjeđivati na maloj površini.36 Naročito sastojine jele i sastojine bukve sa vitalnom jelom, izuzev smrčom, u donjem spratu, koja je očuvala sposobnost preslojavanja (reagovanja na svijetlost).37 Sa učešdem stabala svih debljina / visina odnosno razvojnih faza.38 Unaprijeđeni grupimično prebirni sistem istovremeno uzima u obzir sljedeče uzgojne mjere: a) sprovođenje njege / prorede (u okviru grupa / mlađih razvojnih faza); b) oblikovanje prebirne strukture (dovoljnog broja “šprintera”); c) omogudavanja permanentnog podmlađivanja; d) individualnog korišdenja potencijala stabala (nakon kulminacije po vrijednosti i u slučaju lošeg kvalitata).39 Vidjeti i Ferlin (1985)! 10
  • 11. Slike 7 - 12: lijevo gore – bukov letvenjak sa plemenitim lišćarima, intenzivno njegovan; lijevo sredina - ĉista bukova sastojina u optimalnoj fazi razvoja, intenzivno njegovana; lijevo dolje – poĉetak skupinaste obnove bukve pod zastorom; desno gore – guštik bukve pod djelimiĉnim zastorom; desno sredina – zrelo bukovo stablo sa grupimićno oblikovanim podmladkom; desno dolje – grupimiĉno prebirno strukturiranje bukove sastojine; sve slike iz Slovenije (autor Franc Ferlin).Slike br. 7 – 12 prikazuju i razlike u strukturi sastojina izmeĊu klasiĉnog(velikopovršinskog) i unaprjeĊenog (malopovršinskog) sistema uzgoja naprimjeru bukovih šuma. Uz to, slike br. 13 – 15 prikazuju razliĉite tehnikevertikalnog strukturiranja bukovih sastojina (od dvospratnih doprebornih). 11
  • 12. Slike 13 – 15: lijevo – priĉuvci bukve u letvenjaku (dvospratna sastojina), sredina - zrela stabla bukve sa podmladkom (grupimiĉno raznodobna sastojina), desno – odrasla bukova sastojina sa podstojnom jelom; sve slike iz Slovenije (autor Franc Ferlin) Slike 16 - 18: lijevo – ostatak starog mrtvog stabla u srednjedobnoj bukovoj (privatnoj) šumi, sredina – svjeţe prelomljeno staro, polutrulo stablo u staroj bukovoj (privatnoj) šumi u obnovi; desno – debelo, nekvalitetno bukovo stablo, ostavljeno i obiljeţeno kao habitatno, prilikom eksperimentalne doznake (u (drţavnoj šumi) u obnovi; sve slike iz Crne Gore (autor Franc Ferlin).4.3 Usmjerenja za njegu terminalne faze i mrtve dendromase u sastojinama1. Uz inicijalnu i optimalnu razvojnu fazu i fazu obnove sastojina, potrebno je u privrednim šumama i uĉešće odreĊenog, bar minimalnog djela terminalne faze (staranja i razgradnje), zbog oĉuvanja i unapreĊenja strukturnog i funkcionalnog biodiverziteta!2. U šumskouzgojnu praksu potrebno je ukljuĉiti ostavljanje, ukljuĉujući trajno obiljeţavanje (prilikom doznake), komercijalno bezvrijednih starih, trulećih, trulih i suvih stabala (H-stabla), naroĉito u starim i prebirnim sastojinama, kao i polaganje paţnje mrtvoj dendromasi 12
  • 13. (“deadwood”)! U jednodobnim sastojinama potrebno je i ranije pronalaţenje40 pojedinih kandidata za H-stabla – prilikom proreda - koja se planski namjene za trajno obavljanje te funkcije!5. METOD RADA I EKSPERIMENTALNI OBJEKTI5.1 Metodologija radaMetodologija izbora eksperimentalnih objekata i rada bila je sljedeća:1. Izbor sastojina uraĊen je na osnovu sljedećih kriterijuma: a) tip šuma i šumsko podruĉje - dva glavna tipa šuma (ĉetinarski: jela- smrĉa, lišćarski: bukva) u okviru dva do tri šumska podruĉja odnosno lokalne jedinice (LJ) Uprave za šume; b) vlasništvo šuma – privatno i drţavno (za uporeĊenje), u okviru iste ili druge gazdinske jedinice (GJ); c) izbor jedne što oĉuvanije i kvalitenije sastojine u okviru svakog tipa i vlasništva šuma; d) izbor jedne ili više oglednih površina u karakteristiĉnim djelovima sastojina privatnog i drţavnog vlasništva (minimum 4 ogledne površine).2. Ograniĉenje i obiljeţavanje oglednih površina sa premjerom svih stabala;3. Timsko sprovoĊenje doznake (u sastavu od 4 – 7 struĉnjaka Uprave, na osnovu usmjerenja meĊunarodnog eksperta SNV) na svakoj oglednoj površini, u zavisnosti od stanja sastojina, u prošlosti izvršenih uzgojnih mjera, postavljenih šumskouzgojnih ciljeva i izabranih sistema uzgoja odnosno tehnika doznake.4. Obiljeţavanje (upotrijebom spreja) i evidentiranje vrste drveća, prsnog prećnika i razloga za doznaku (u poseban manual). Za svako doznaĉeno stablo evidentiran je razlog odnosno kombinacija razloga, koja ja uticala na timsku odluku o njegovoj doznaci, koristeći sljedeću klasifikaciju: A. Uzgojni razlozi: a. njega/proreda, b. prebir (stablimiĉni, grupimiĉni), c. podmlaĊivanje, d. korišćenje proizvodnog potencijala; B. Sanitarni razlozi (sušike, ako je drvo još tehniĉki upotrebjivo); C. Ostali / neuzgojni razlozi (npr. korišćenje donjeg i srednjeg sprata sastojina za celulozno i ogrjevno drvo).40 To je npr. mogude dostidi promjenjenom upotrebom načela negativne selekcije, u smislu da se određenapredrasla i nekvalitetna stabla ostavljaju i ciljno uklapaju u sastojinu za obavljanje funkcije biodiverziteta. 13
  • 14. 5. PronalaĊenje i obiljeţavanje pojedinih H-stabala (uz doznaku);6. Obrada i detaljna analiza podataka doznake sa prikazom stanja sastojine prije i poslije doznake (po broju i zapremini na hektar) za svaku oglednu površinu, ukljuĉujući analizu razloga za doznaku po gornjim kategorijama; u tom konteksu i priprema terenskih postera;Slike 19 - 24: Ĉlanovi tima za izbor oglednih površina i eksperimentalnu doznaku 14
  • 15. 7. Obraĉun bilansa drvnih zaliha 10-godina nakon doznake odnosno sjeĉe, sa ciljem provjere valjanosti intenziteta prorede.8. Organizacija struĉne radionce za prenošenje znanja u pogledu razvoja višenamjenskih sistema uzgoja i doznake stabala za šumarske struĉnjake – specijalste.5.2 ObjektiNa osnovu postavljenih kriterijuma izabrane su sljedeće ogledne površine: 1) LJ Pljevlja: GJ Maoĉnica (privatna šuma, stanišni tip jele-bukve, 3 ogledne površine: šumskouzgojni tipovi smrĉe, smrĉe-jele i jele- smrĉe) i GJ Vezišnica (drţavna šuma, stanišni i šumskouzgojni tip jele-bukve, 1 ogledna površina); nad. vis. 1050 – 1100 m; 2) LJ Mojkovac: GJ Štitarica (privatna šuma, stanišni i šumskouzgojni tip bukve, 1 ogledna površina, nad. vis. oko 1250 m) i 3) LJ Kolašin: GJ Vuĉje (privatna šuma, stanišni i šumskouzgojni tip bukve, 1 ogledna površina, nadmorska visina 1050 – 1100 m) i GJ Mušovića Rijeka (drţavna šuma, stanišni i šumskouzgojni tip planinske bukve, 1 ogledna površina, nad. vis. 1300 – 1350 m).U pogledu komparacija stanja i rezultata na oglednim površinamapotrebno je voditi raĉuna o sljedećim ĉinjenicama: 1) Stanišni tip u obje GJ u okviru PJ Pljevlja je isti, a šumskouzgojni tipovi odnosno stanje u pogledu starosti / razvojne faze i mješovitosti sastojina razliĉiti. MeĊutim, u djelu privatne šume postoji sliĉna kao u drţavnoj grupimićno prebirna struktura i razvoj većeg dijela privatne šume ide u tom pravcu. Sastojina u drţavnom vlasništvu zbog toga moţe posluţiti kao vizija za oblikovanje dugoroĉnog šumskouzgojnog cilja i mjera za privatne šume. 2) Obzirom da u okviru LJ Mojkovac nije bilo moguće naći odgovarajuće ogledne površine u drţavnoj šumi, komparacija nije obezbjeĊena. MeĊutim, okvirna uporedba dugoroĉnog cilja je moguća sa oglednom površinom GJ Vuĉje, GJ Kolašin. 3) Stanišni tip šuma u GJ LJ Kolašin, iako se radi o bukovim šumama, ipak je razliĉit (ĉista predplaninska bukva – planinska bukva i jela), tako da nije moguća komparacija dugoroĉnih ciljeva u pogledu mješovitosti, razvojnih procesa i kvalitata sastojina. Moguće je dakle uporeĊivati samo budući oblik odnosno strukturu sastojina.Ostale informacije o sastojinama na oglednim površinama nalaze se uTabeli br. 1, a detaljnije u prilozima (2 – 8). 15
  • 16. Slike 25 - 31: Ogledne površine: lijevo na dolje – GJ Maoĉnica (1, 2 i 3) i GJ Vezišnica;desno na dolje: GJ Štitarica, GJ Vuĉje i GJ Mušovića Rijeka, autor slika Franc Ferlin 16
  • 17. 6. RADIONICA ZA ŠUMARSKE SPECIJALISTEPlanirana radionica za šumarske specijaliste organizovana je (poĉetkomdecembra) odmah nakon što je sprovedena i analizirana eksperimentalnadoznaka na svim oglednim površinama i pripremljeni odgovarajućimaterijali za teren (posteri i ostalo).U skladu sa programom radionice (Prilog 1), koja je trajala dva dana (prvidan Pljevlja, drugi dan Mojkovac i Kolašin), pripremljen je teoretski /kabinetni i terenski dio. U okviru prvog dijela, obavljena su dva duţapredavanja (od strane konsultanta) sa raspravom o savremenim naĉelimavišenamjenskog gazdovanja šumama i glavnim zakljuĉcima i preporukamana osnovu rezultata eksperimentalne prorede (što je posluţilo i kaoplatforma za ovaj okvir struĉnih osnova). U okviru terenskog dijela,uĉesnici (oko 25 predstavnika UŠ, šumarske inspekcije i koncesionara) ,su posjetili ogledne objekte na terenu, gdje su im prezentovani rezultatieksperimentalne doznake na licu mjesta. Uĉesnici su na terenuraspravljaju o svim tim konretnim pitanjima, kao i (u okviru radnih grupa)uporeĊivali svoju doznaku sa experimentalnom. Uĉesnici su pokazaliizuzetno veliko interesovanje i zadovoljstvo za ovu radionicu kao iinteresovanje za proširivanje saradnje i dalje radionice na tu temu.7. REZULTATI I ZAKLJUČCI NA OSNOVU EKSPERIMENTALNOG IZBORA STABALA ZA SJEČUPregled i komparacija rezultata eksperimentalne doznake po oglednimpovršinama nalazi se u u Tabeli 1, a detaljniji podaci i informacije uprilozima (2 – 8).Na osnovu primjene naĉela višenamjenskog gazdovanja šumama naoglednim površinama, meĊunarodnih i domaćih iskustava u toj oblastikao i sagledavanja postojeće prakse u Crnoj Gori moţe se zakljuĉitisljedeĉe:A) Šume tipa jele-smrĉe:1. Izmjerene su neoĉekivano velike drvne zalihe (450 – 650 m3/ha) u privatnoj šumi, koja na taj naĉin predstavlja veliki proizvodni i ekonomski potencial za vlasnika uz aktivno, odrţivo gazdovanje. Drvna zaliha u drţavnoj šumi (506 m3/ha) isto je iznad očekivanja u odnosu na podatke nove sastojinske inventure.2. Ciljne (optimalne / normalne) drvne zalihe (550 – 650 m3/ha), koje su – na osnovu zateĉenih, velikih drvni zaliha i uobiĉajenih usmjerenja za najbolja staništa - postavljane na oglednim površinama, daleko su iznad planiranih (iznose 430 m3/ha za taj tip šuma) u osnovama za gazdovanje šumama. 17
  • 18. 3. Sprovedeni experimentalni zahvati kod doznake preteţno su u granicama umjerenog intenziteta (17 – 22%), a zapremine doznaĉene drvne mase u apsolutnom iznosu velike (79 – 127 m3/ha u privatnoj, 100 m3/ha u drţavnoj šumi). Ovi intenziteti u apsolutnom i relativnom smislu bitno su veći od planiranih u osnovama (za te odnosno sliĉne sastojine).4. Izmjerene odnosno eksperimentalno dobijene vrijednosti na oglednim površinama, u uporeĊenju sa vrednostima u osnovama gazdovanja šumama (za drţavne šume), ukazuju na problem podcijenjenosti podataka sastojinske inventure u tim uslovima.5. U pogledu uzgojnih mjera na oglednim površinama smrče, smrče-jele i jele-smrče u privatnoj šumi, na kojima se nalaze jedobne (homogene) do raznodobe strukture sastojina, preteţno još u optimalnoj fazi, kao i grupimiĉno prebirne strukture (u poĉetnoj fazi razvoja). Obzirom na to, korišćene odnosno kombinovane su tehnike selektivne prorede (u ĉistim srednjedobnim djelovima), tehnike prebirne prorede odnosno poĉetka prebirnog strukturiranja homogenijih djelova sastojina (u kojima postoje potencijali jele za preslojavanje), a u ostalim djelovima kombinacija grupimično raznodobnog i grupimično prebirnog sistema uzgoja. VoĊena je briga o oĉuvanju i unapreĊivanju mješovitosti sastojina kao i briga o biodiverzitetzu.6. Na »kontrolnoj« oglednoj površini u drţavnoj šumi tipa jele-smrče, koja već ima dosta dobru raznodobnu i grupimiĉno prebirnu strukturu (debljinska distribucija stabala pribliţava se J-distribuciji) i optimalnu drvnu zapreminu, primjenjen je grupimično prebirni sistem. Obzirom da je stanišni tip sastojine preteţno jelov, a da je sada u podmladnim jezgrima već masovno prisutna smrĉa, voĊena je briga o tome, da se ipak dalje previše ne unaprjeĊuje smrĉa, kako dugoroĉno u toj sastojini ne bi dobili njen preveliki udio (na štetu jele). Strategija daljeg razvoja odnosno strukturiranja te sastojine bila je zbog toga umirenija, bazirajući se na oĉuvanju visoke postojeće drvne zalihe i umirenom intenzitetu doznake, posebno u pogledu proširivanja podmadnih jezgara (za koja se teţilo da ostanu u okviru malih grupa), što sve bi trebalo da vodi ka dugoroĉnom cilju grupimiĉno prebirne jelovo-smrĉeve sastojine (sa prevladavajućim udjelom jele). Ova sastojina posluţila je za oblikovanje dugoroĉne vizije / šumskouzgojnih ciljeva za privatnu šumu.B) Bukove šume:7. Izmjerene drvne zalihe u privatnim bukovim šumama (331 m3/ha u srednjedobnoj i 382 m3/ha u zreloj sastojini) su, imajući u vidu vrstu i razvojnu fazu sastojina, na nivou oĉekivanja. MeĊutim, zateĉena drvna zaliha u raznodobnoj drţavnoj šumi (301 m3/ha) je, obzirom da se radi o oĉuvanoj sastojini u obnovi, ispod očekivanja. Vjerovatno 18
  • 19. je do tog utiska došlo zbog ĉinjenice da je to sastojina planinske bukve na relativno visokoj nadmorskoj visini, zbog ĉega je njen bonitet bitno niţi. Pored toga, ova sastojina već ima znaĉajno uĉešće podmladnih jezgara (bukve, a naroĉito jele), koja utiĉu na smanjenje drvne zapremine sastojine kao cjeline.8. Sprovedeni experimentalni zahvat kod doznake u srednjedobnoj sastojini, koja je djelimiĉno izdanaĉkog porijekla (a taj dio i stariji), kombinuje tehniku visoke selektivne prorede i prirodne konverzije (obnovom) izdanaĉkih djelova sastojine u visoku šumu. Ukupno je taj zahvat jačeg intenziteta. Razlozi su sljedeći: (a) sastojina dosad nije regularno proreĊivana u smislu visoke prorede, pa su uzgojne potrebe (kompeticija u krošnjama) za unapreĊivanje kandidata bile velike; (b) sastojina je prosjeĉnog kvaliteta, djelimiĉno i oštećena od poţara, pa je zbog toga svrsishodno primjeniti nekoliko jaĉe proredne zahvate (odnosno njima kratiti obhodnju) a i prevremeno zapoĉeti malopovršinsku prirodnu obnovu (u najlošijim djelovima); (c) obzirom da je dio sastojine izdanaĉki, i da su ta stabla starija, svrsishodno je i dalje, a malopovršinsko i postepeno sprovoditi konverziju u visoku šumu (prirodnom obnovom). Sve gore pomenuto prouzrokovalo je intenzitet doznake od 27%, koji i u potpunosti odgovara potrebama vlasnika šuma.9. Sprovedeni uzgojni zahvat obnove u staroj bukovoj šumi u privatnom vlasništvu, sa djelimiĉno dvospratnom strukturom, u okviru normalnog je (32% zapremine) za planirano duţe razdoblje obnove (do 40 godina). Obzirom na loš kvalitet preostalih stabala, obnova bi mogla biti i brţa. MeĊutim, potrebama po kontinuiranom prinosu za vlasnika šuma i istovremenom, ciljnom strukturiranju sastojine (da bi se postigla raznodobnost) ovakva strategija obnove više odgovara. U tom duţem razdoblju razvoja nove sastojine pojedina stara stabla odigrat će odlićnu ulogu H-stabala.10.U raznodobnoj planinskoj bukovoj šumi u drţavnom vlasništvu, sprovedena doznaka – u kontekstu nastavka postepene grupimiĉne obnove - umjerenog je intenziteta (18%), što obezbjeĊuje odrţavanje drvne zapremine sastojine na sadašnjem nivou (oko 300 m3/ha). Jedan od kljuĉnih ciljeva za taj tip (preteţno ĉiste bukove) šume je njegovo oĉuvanje za buduće generacije, što znaći da šumskouzgojni cilj mora i dalje da bude preteţno bukova (a ne npr. jelova) sastojina, sa manjim udjelom jele (npr. do najviše 40%). Da bi se postiglo takav cilj, potrebno je voditi raĉuna o ekologiji podmlaĊivanja bukve i jele, i to na naĉin da se od sada dalje – dovoĊenjem veće koliĉine difuzne svijetlosti, tj. nekoliko većim intenzitetom doznake - unapreĊuje podmlaĊivanje bukve, ĉime se posredno inhibira razvoj podmladka jele. 19
  • 20. Tabela 1: Indikatori stanja i razvoja sastojina na oglednim površinama sa rezultatima experimentalne doznake Zapremin Šumskouzgojni cilj Doznaka Prirast1 % Zapremina Ogled Vegetac. Uzgojni Vrsta / a Vrsta / Zapremina m3/ha % Površina 2010 Uzgojnih 20204 tip tip struktura 2010 struktura (m3/ha)2 Zapremine (m3/ha) razloga3 (m3/ha) (m3/ha) (zrela)Maoćnica 1 0,22 Smrĉe srednjedobna 648 20 700 172 27 74% 620 jednodobna jednodobna- jednodobna-Maoćnica 2 0,45 Smrĉe-jele 571 17 600 127 22 85% 580 Jele- raznodobna raznodobna smrĉe srednjedobna- jednodobna-Maoćnica 3 0,66 Jele-smrĉe 458 16 550 79 17 97 510 raznodobna raznodobna raznodobna- prebirnaVezišnica 0,88 Jele-smrĉe 506 15 530 100 20 72 530 prebirna (grumiĉno) Bukve- Bukve- srednjedobna, jednodobna-Štitarica 0,68 331 13 400 88 27 88 340 javora javora izdanaĉka raznodobna stara jednod. raznodobnaVuĉje 0,47 Bukve Bukve 382 8 n.p. 124 32 100 315 (dvospratna) (grumiĉno) Bukve- raznodobna raznodobnaMušovića R. 0,84 Bukve-jele 301 6 300 53 18 97 300 jele (grumiĉno) (grumiĉno)Napomjena: 1 – Prirast je procjenjen na osnovu podataka za odjel / odsjek (drţavne) odnosno susjednih sastojina (privatne). 2 – Ciljna zapremina nanosi se na razliĉita razdoblja u buduĉnosti (za 30 i više godina). 3 – U odnosu na broj doznaĉenih stabala. 4 – Zapremina 2010 izraĉunata na osnovu bilansiranja (zapremina plus prirast minus sjeĉa), smatrajući kao da je sjeĉa već izvedena, a da prirastni procenat ostaje isti. 20
  • 21. Jedan od zajedniĉkih, opštih zakljuĉaka u pogledu primjene tehnika uzgoja šuma u struĉnom timu bio je, da u privatnim i drţavnim šumama nema razlike u tim pristupima. Upotrijebljeni savremeni sistemi su vrlo fleksibilni i omogućavaju ostvarivanje široke palete šumskouzgojnih i šumskoprivrednih ciljeva, odnosno potreba vlasnika i korisnika šuma, drţave i društva. MeĊutim, u privatnim šumama to je moguće postizati jedino u okviru uspješne saradnje sa vlasnicima šuma.8. PREPORUKE ZA UNAPRJEĐENJE TEHNIKE IZBORA STABALA ZA SJEČU1. Uzgojni zahvati u praksi, kod doznake, u sluĉaju selektivnih proreda i (grupimiĉno) prebirnog sistema u očuvanim sastojinama (sa velikim drvnim zalihama) tipa jele-smrĉe ili smrĉe-jele (podruĉje Pljevlja), trebali bi da budu ekološki i ekonomski uĉinkovitiji, tj. smeliji / jaći od onih koji se do sada predviĊaju u osnovama i sprovode kod doznake (ne i kod sjeĉa, koje su ĉesto jaĉeg intenziteta).2. Šumskouzgojnom planu odnosno izvoĎačkom projektu, koji je kljuĉan za ekološki odgovorno i ekonomski uĉinkovito gazdovanje šumama na operativnom nivou, treba dati odgovarajuću fleksibilnost u odnosu na plan gazdovanja (npr. u granicama do  30% u sluĉaju moguće sjeĉe), kako bi takav projekat mogao posluţiti kao adaptivni razvojni mehanizam za konkretne sastojine. Sa druge strane, planovi gazdovanja šumama (sa planovima sjeĉa po odjeljenjima/odsjecima odnosno posjedima/parcelama) ne bi smjeli predstavljati barijeru41 za šumskouzgojno projektovanje i doznaku, kao što je sada sluĉaj u drţavnim šumama. U tom smislu potrebno bi bilo odgovarajuće korigovati mehanizme u pravilniku o planiranju!3. Potrebno bi bilo u praksi, kod doznake, konsekventnije koristiti načela pozitivne selekcije i visoke prorede, a sa druge strane izbjeći ĉesto primjenjivana naĉela negativne selekcije (uklanjanje nekvalitetnih stabala)42 i niske prorede (uklanjanje stabala srednjeg i donjeg sprata), koja nema odgovarajući uzgojni efekat, a najĉešće donosi i negativni ekonomski rezulat43. U vezi toga potrebno bi bilo prilagoditi i pravilnik za doznaku stabala, koji bi trebao da omogućava evidentiranje dvije kategorije doznake: (a) šta je iz naslova uzgoja, zaštite i korišćenja šuma potrebno / moguće i (b) šta je uz to - iz naslova korišćenja (donjeg i srednjeg sprata sastojina) još dodatno moguće. U okviru prve kategorije bilo bi dodatno korisno da41 Barijera je u tome, da dugoročni plan gazdovanja određuje visinu etata za odjel/odsjek, koji se kod doznakemora ispoštovati, iako je stvarna šumskouzgojna potreba, koja se definiše izvođačkim projektom, viša ili niža odtoga.42 Osim kod njege mlade šume i započinjanja obnove lošijih djelova sastojina.43 Zbog nepogodne kvalitetne strukture sječa i nepotrebnih troškova, vezanih za uklanjanje stabala koja nemaju šumskouzgojni uticaj. 21
  • 22. se odvojeno evidentiraju potrebne sanitarne sjeĉe. Ţigosanje, ne evidentiranje stabala, u okviru druge kategorije moglo bi se u dugoroĉnom smislu i opustiti!4. Kod izbora i uzgojnog unapreĊivanja stabala budućnosti odnosno nosioca funkcija potrebno je prioritetnije uvaţavanje populaciono- ekološki najjačih (predominantnih i dominantnih), ujedno najvitalnijih stabala u odreĊenoj sastojinskoj ĉeliji! Na taj naĉin izbjegle bi se ĉeste greške44, koje vode u šumskouzgojne neuspjehe i posljediĉno, u populaciono-ekološku degradaciju sastojina. Ovo je naroĉito vaţno i u kontekstu očuvanja zdravstvenog stanja i unapreĎenja opšte odpornosti šuma u uslovima klimatskih promjena. Izuzetak kod tog populaciono-ekološkog prinicpa mogu biti sastojine sa oĉuvanim prebirnim potencijalom i to samo u sluĉaju kada se koristi mehanizam preslojavanja odnosno unapreĊivanje kandidata za »šprintere« (iz donjeg i srednjeg sprata). MeĊutim, i u tim sluĉajevima, nikad se po pravilu na taj raĉun ne uklanjaju stabla budućnosti odnosno nosioci funkcija, koji još nisu iskoristili svoj proizvodni potencijal.455. Potrebno je dalje u praksi, kod doznake i inaĉe - uz izbjegavanje negativne selekcije - promjeniti i poglede u vezi sanitarnih sječa (naroĉito kod starijih sušika), vodeći prethodno raĉuna o zaštiti šuma, i uvesti mjerila za plansko ostavljanje odreĊenih stabala za H-stabla. Potrebno je zapoĉeti sa poklanjanjem paţnje i mrtvoj dendromasi u sastojinama, što će imati znaĉajan ekološki (biodiverzitetni) i ekonomski efekat (eliminisanje nepotrebnih troškova) za vlasnike i korisnike šuma. U vezi toga potrebno bi bilo promjeniti i tradicionalne poglede i praksu u pogledu zaštite šuma i šumskog reda i tome prilagoditi pripadajuće pravilnike!6. Obzirom da je samo otvorenim šumama moguće odrţivo i višenamjensko gazdovati, potrebno je prije svega (selektivno) otvaranje šuma šumskim putevima i vlakama. Dosadašnja praksa, po kojoj su se sjeĉe uvjek vršile odnosno etat realizovao samo u otvorenim djelovima šuma (koje su ĉesto zbog toga i degradirane), nikako nije odrţiva!7. U odraslim raznodobnim sastojinama (koje se uvode u obnovu) i u grupimiĉno prebirnim sastojinama neohodno je doznaku stabala sprovoditi nakon sagledavanja tehnologije izvoza sortimenata, planiranja vlaka i transportnih granica; doznakom bi u tom smislu neohodno bilo i obiljeţavanje pravca obaranja stabala!8. Potrebno je (u okviru Uprave za šume) unapreĊivanje znanja u kontekstu odrţivog, višenamjenskog planiranja i uzgoja šuma, omogućiti dovoljnu i stalnu zastupljenost šumarskog kadra u44 Npr. izbor kandidata za stabla bududnosti koji - zbog kompeticije odnosno procesa prirodnog izludivanja - gube svoj biološki položaj i vitalnost, a posebno koji su to ved izgubili.45 Umjesto njih, uklanjaju se (ko-dominantna) i ostala stabla. 22
  • 23. operativi (lokalni nivo, naroĉito privatne šume), decentralizovati šumarsko planiranje (da se planove radi u saradnji sa lokalnim struĉnjacima i vlasnicima šuma), sprovoditi edukaciju i savjetovanje vlasnika šuma i izvoĎača radova, naroĉito »kod panja« itd.!9. I na kraju, potrebno je izraditi stručno-tehnički standard odrţivog, višenamjenskog gazdovanja šumama u Crnoj Gori, koji bi, izmeĊu ostalog, obuhvatio kljuĉna šumskouzgojna naĉela i usmjerenja, koja bi trebala da se primjenjuju u praksi!9. ZAHVALAPosebna zahvala za saradnju i realizaciju ovog projektnog zadatka idestruĉnom timu UŠ, na ĉelu sa inţ. Jovetom Terzićem (organizacija) isljedećim saradnicima: Dragani ĐorĊević Potpara, Pljevlja (uĉešće udoznaci, obradi podataka, pripremi postera i izvedbi radionice), inţ.Draganu Vranešu, Pljevlja (uĉešće u doznaci i izvedbi radionice), inţ.Vidanu Jakiću, Odsjek za uzgoj i njegu šuma (uĉešće u doznaci), teh.Dragomiru Đaĉiću, Pljevlja (uĉešće u doznaci), inţ. Radoju Lekiću,Mojkovac (uĉešće u doznaci i izvedbi radionice), teh. Rajku Joksimoviću,Mojkovac (uĉešće u doznaci), inţ. Dragoljubu Ivanoviću, Kolašin (uĉešće udoznaci i izvedbi radionice) i inţ. Novici Vukić, Kolašin (uĉešće u doznaci).10. KLJUČNE REFERENCEFerlin, F. 1985. Individualni potencijali u višenamenskoj šumi i njihovo usavršavanje pomoću selektivnih proreda. Jugoslovenski simpozijum o šumskim proredama, 22. - 24. oktobar 1985, Sarajevo i Kotor Varoš. V: Šumske prorede i celulozno drvo. Jugoslovenski poljoprivredno - šumarski centar Beograd 1985, material št. 2, 13 s.Leibundgut, H. 1946. Femelschlag und Plenterung. Beitrag zur Festlegung waldbaulicher Begriffe. Schweiz. Z. Forstwes. 97: 306-317.Mlinšek, D. 1968. Sprošĉena tehnika gojenja gozdov na osnovi nege (Slobodna tehnika gajenja šuma na osnovu nege), LjubljanaSchädelin, W. 1942. Die Auslesedurchforstung als Erziehungsbetrieb höchster Wertleistung, Bern - Leipzig 1942.Schütz, J. Ph. 1999. Naturnaher Waldbau: gestern, heute, morgen. Schweiz.Z.Forstwes. 750(1999) 12:478-483 23
  • 24. PRILOZI Prilog 1: Program radionice(Prilozi 2 – 8: Posteri po oglednim površinama, u posebnom dokumentu) 24
  • 25. Holandska razvojna organizacija Crna Gora Uprava za šume Crne Gore PROGRAM RADIONICE “Razvoj doznake stabala u kontekstu višenamjenskog gazdovanja šumama, sa posebnim naglaskom na privatne šume” Prvi dan: Utorak, 7. decembar 20109:30 – 10.00 Sakupljanje učesnika u Pljevljima (Hotel Gold) 1. Otvaranje i ciljevi radionice, Joveta Terzić (UŠ CG) 2. Ciljevi i načini SNV podrške razvoju višenamjenske doznake10:00 - 10:15 (preko eksperimentalne doznake na oglednim površinama u privatnim šumama, sa upoređenjem u državnim šumama, Franc Ferlin (SNV konsultant) Uvodna izlaganja: 1. Franc Ferlin, Načela višenamjenskog uzgoja šuma i rezultati experimentalne doznake stabala u raznodobnim i prebirnim10:15 - 11:30 sastojinama (jele i smrče) 2. Joveta Terzić, Iskustva u primjeni sistema gazdovanja i doznaci stabala u okviru Uprave za šume11:30 – 12.00 Rasprava i osvježenje (u organizaciji SNV)12.00 Odlazak na terenski dio radionice (Kosanica) 1. Kratka informacija o šumama (državnim i privatnim) u okviru LJ Pljevlja, a posebno GJ Vezišnica i GJ Maoćnica: Dragan Vraneš 2. Prezentacija oglednih površina i eksperimentalne doznake u raznodobnoj do prebirnoj državnoj (GJ Vezišnica) i privatnoj šumi (GJ Maoćnica) jele i smrče: Dragan Vraneš, Dragana Đorđević12:30 – 15.00 Potpara, vlasnik privatne šume: Kljajević , Franc Ferlin 3. Rad učesnika na probnoj doznaci u privatnoj šumi (po grupama): usmjeravaju Franc Ferlin, Dragan Vraneš, Dragana Đorđević Potpara, Radoje Lekić i Dragoljub Ivanović 4. Rasprava i zaključci na oglednim površinama: moderator Franc Ferlin15:30 Ručak za učesnike (Kosanica, u organizaciji UŠ CG)18.00 Nočenje učesnika u Pljevljima (Hotel Gold) (troškove pokriva SNV) 25
  • 26. Drugi dan: Srijeda, 8. decembar 20109:30 – 10.00 Sakupljanje učesnika u Mojkovcu (Hotel u centru grada) Uvodno izlaganje: Franc Ferlin, Načela višenamjenskog uzgoja šuma i rezultati10:00 - 10:30 experimentalne doznake stabala u jednodobnim i raznodobnim sastojinama (bukve)10:30 – 11.00 Rasprava i osvježenje sa prigriskom (u organizaciji SNV)11.15 Odlazak na terenski dio radionice – Štitarica Kratka informacija o šumama (državnim i privatnim) u okviru LJ Mojkovac, a posebno u GJ Štritarica: Radoje Lekić Prezentacija ogledne površine i eksperimentalne doznake u srednjedobnoj bukovoj šumi u privatnom vlasništvu (GJ Štitarica): Radoje Lekić, vlasnik šume: Radojević, Franc11:30 – 13.30 Ferlin Rad učesnika na probnoj doznaci u privatnoj šumi (po grupamama): usmjeravaju Franc Ferlin, Radoje Lekić, Dragoljub Ivanović, Dragan Vraneš, Dragana Đorđević Potpara Rasprava i zaključci na oglednoj površini: moderator Franc Ferlin13.45 Prelazak na terenski dio radionice u Kolašin - Vučje Kratka informacija o šumama (državnim i privatnim) u okviru LJ Kolašin, a posebno GJ Vučje: Dragoljub Ivanović Prezentacija ogledne površine i doznake u staroj jednodobnoj14:30 – 15.30 bukovoj šumi u privatnom vlasništvu (GJ Vučje): Dragoljub Ivanović, vlasnik šume: Bijelić, Franc Ferlin Rasprava i zaključci na oglednoj površini, zaključci radionice: moderator Franc Ferlin16.00 Ručak za učesnike (Kolašin, Hotel Brile, u organizaciji SNV)Napomena: 1) Planirani učesnici: UŠ CG (koji rade na doznaci u državnim i privatnim šumama – 1 do 2 na LJ), Šumarska inspekcija (do 2), Minitoring centar (do 2), šumarski stručnjaci kod koncesionara (do 2) i Udruženja vlasnika privatnih šuma (1); ukupno do 30 učesnika (ili 5 radnih grupa) plus organizacioni tim; 2) Potrebno je (od strane lokalnih saradnika) obezbjediti učešde vlasnika šuma, u kojima su ogledne površine! 3) Potrebno je da učesnici sa sobom donesu zapreminske tablice. 26

Related Documents