Narzędzia i techniki
konsultacji społecznych
Podręcznik jak prowadzić konsultacje
społeczne w samorządzie
Podręcznik wspó...
Publikacja wydana w ramach projektu „Aktywny Bytom”. Projekt jest współfinansowany
„Aktywny
ze środków Unii Europejskiej w...
Narzędzia i techniki
konsultacji społecznych
Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Opracowanie: Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej Ośrodek Kształcenia Samorządu Terytorialnego im. Waleriana Pańki w Katow...
SPIS TREŚCI
I.
ZAGADNIENIA WSTĘPNE .........................................................................................
V.
UMIEJĘTNOŚCI W ZAKRESIE PROWADZENIA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH AUTORZY: DR
KATARZYNA KOBIELSKA (RED) DR ARLETA CIARCZYŃSKA...
I. Zagadnienia wstępne
Z dużą przyjemnością przekazuję Państwu podręcznik nt narzędzi i technik konsultacji społecznych w ...
Odbiorcami szkoleń będą pracownicy samorządowi odpowiedzialni za prowadzenie procesów konsultacji w mieście i przedstawici...
zachęcić potencjalnych uczestników do zapoznania się z tematem konsultacji i wypowiedzeniem się.
Autorka słusznie przekonu...
13. Zadbaj o efektywność prowadzonych działań. Powiedz swoim mieszkańcom jak
przebiegały konsultacje i jakie są ich wyniki...
II. Aspekty
prawne współpracy organizacji pozarządowych i
samorządu w zakresie prowadzenia aktywnych konsultacji.
Wiedza ...
we. Wykonywane są za pomocą szeregu specyficznych narzędzi, takich jak regulacje prawne, współpraca, argumentowanie, debat...
Żeby uniknąć problemów z negatywnymi konsekwencjami związanymi z niewłaściwie
przeprowadzonym procesem konsultacji społecz...
2) Ustawodawstwo krajowe
Polskie wytyczne w zakresie konsultacji społecznych są rozsiane po różnych aktach
prawnych. Podst...
Konsultacje społeczne występujące na wszystkich stopniach samorządu terytorialnego mogą mieć charakter obowiązkowy lub nie...
Funkcjonujący w Polsce system planowania zagospodarowania przestrzennego oparty jest
na konstytucyjnej zasadzie decentrali...
Akty prawa miejscowego są natomiast adresowane do nieokreślonej grupy osób, wyznaczając im ich prawa lub obowiązki.
Na moc...
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie czyni jeden wyjątek dot. konsultacji aktów prawa miejscowego. ...
miu przy ul. Parkowej 2, na okres 14 dni, zamieszczona jest informacja o wszczęciu procedury konsultacyjnej projektu uchwa...
Skład:
Powiatowe rady składają się z 5 osób, powoływanych spośród przedstawicieli działających
na terenie danego powiatu o...







Ścisła współpraca z władzami Miasta przy rozstrzyganiu o istotnych oczekiwaniach i
potrzebach ludzi starszy...



projekt budżetu w części dotyczącej kultury fizycznej,
programy rozwoju bazy sportowej na danym terenie, w tym w sz...



przedstawicieli organu stanowiącego odpowiednio powiatu lub gminy;
przedstawicieli organu wykonawczego odpowiednio ...
przykładowych form współpracy samorządu z organizacjami pozarządowymi możliwość
tworzenia wspólnych zespołów o charakterze...
III. Aktywne narzędzia i techniki prowadzenia konsultacji Autorzy:
dr Andrzej Ferens (red), Piotr Drzewiński, Maciej Olejn...
Kolejny ważny aspekt myślenia o konsultacjach zmierza do udzielenia odpowiedzi na pytanie jak dobierać techniki i narzędzi...
wśród zainteresowanych osób wobec planowanego przedsięwzięcia; oraz opinii urzędników na temat celowości jego realizacji.
...
Po pierwsze, uwagi i opinie były zgłaszane poprzez specjalnie stworzony formularz on-line,
który pozwalał na ich zapisanie...
W trakcie imprezy odbyły się konsultacje w sprawie zagospodarowania wyżej wymienionego placu. W ich początkowej fazie 4 gr...

sporządzić sprawozdanie z konsultacji, w którym zostaną załączone informacje na
temat dalszego losu poprawek zaproponow...
5) Panel ekspertów




Istotą tej techniki są spotkania w gronie ekspertów, w trakcie których:
oceniają oni dotychcz...
nościowych. Do wzięcia udziału w tego typu konsultacjach obywatel potrzebuje komputera
z dostępem do sieci. Obecnie w Pols...
kwestionariusza. Technika ta pozwala na zdobycie szczegółowej wiedzy na temat poglądów,
postaw, zachowań i motywacji wybra...
okoliczności i wariantów. Jej istotą jest samoorganizacja. Uczestnicy konsultacji (poza z góry
„danym” tematem) w zasadzie...
Jest to bardzo elastyczna i nadająca się do Umożliwia przeprowadzenie dosyć
„przepracowania” niemal wszystkich
„ogólnych” ...
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
of 467

Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie

Published on: Mar 3, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - Narzędzia i techniki konsultacji społecznych. Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie

  • 1. Narzędzia i techniki konsultacji społecznych Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie Podręcznik współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
  • 2. Publikacja wydana w ramach projektu „Aktywny Bytom”. Projekt jest współfinansowany „Aktywny ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet V Dobre rządzenie, Działanie 5.4 Rozwój potencjału trzeciego sektora, Poddziałanie 5.4.2 Rozwój dialogu obywatelskiego Główny cel projektu to: zwiększenie o 35% wiedzy i umiejętności w zakresie prowadzenia konsultacji społecznych z zastosowaniem aktywnych narzędzi i technik u 120 osób, znych utworzenie i wdrożenie platformy e konsultacje, wdrożenie standardów i zasad konsultacji w Urzędzie Miasta Bytom z wykorzystaniem aktywnych technik i narzędzi. Podręcznik współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
  • 3. Narzędzia i techniki konsultacji społecznych Podręcznik jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie
  • 4. Opracowanie: Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej Ośrodek Kształcenia Samorządu Terytorialnego im. Waleriana Pańki w Katowicach Autorzy: Rozdział I Marlena Moliszewska – Gumulak Rozdział II Artur Gluziński Rozdział III Andrzej Ferens red. Rozdział IV Grzegorz Wójkowski Rozdział V Katarzyna Kobielska red. Rozdział VI Iwona Jeleń Redakcja: Katarzyna Gierat Publikacja wydana w ramach projektu „Aktywny Bytom”. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet V Dobre rządzenie, Działanie 5.4 Rozwój potencjału trzeciego sektora, Poddziałanie 5.4.2 Rozwój dialogu obywatelskiego Publikacja wyraża wyłącznie poglądy autorów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem beneficjenta projektu Nakład 250 egz. Publikacja jest rozpowszechniania bezpłatnie i stanowi materiał szkoleniowy uczestników projektu „Aktywny Bytom” Katowice 2013 2
  • 5. SPIS TREŚCI I. ZAGADNIENIA WSTĘPNE .................................................................................................................. 5 II. ASPEKTY PRAWNE WSPÓŁPRACY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH I SAMORZĄDU W ZAKRESIE PROWADZENIA AKTYWNYCH KONSULTACJI. WIEDZA ADMINISTRACYJNO PRAWNA; PRZYCZYNY, POWODY I SKUTKI KONSULTACJI. AUTOR ARTUR GLUZIŃSKI .................................................................... 9 1. 2. 3. 4. ZAGADNIENIA DEFINICYJNE ....................................................................................................................... 9 DLACZEGO WARTO PROWADZIĆ KONSULTACJE SPOŁECZNE W SAMORZĄDZIE. ZNACZENIE KONSULTACJI. ................. 10 PROJEKTOWANIE PROCESU KONSULTACJI. JAK ORGANIZOWAĆ KONSULTACJE. ................................................... 10 PODSTAWY PRAWNE KONSULTACJI........................................................................................................... 11 1) Prawo międzynarodowe ............................................................................................................. 11 2) Ustawodawstwo krajowe ........................................................................................................... 12 5. KONSULTACJE PROJEKTÓW AKTÓW PRAWA MIEJSCOWEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI.......................... 14 III. AKTYWNE NARZĘDZIA I TECHNIKI PROWADZENIA KONSULTACJI AUTORZY: DR ANDRZEJ FERENS (RED), PIOTR DRZEWIŃSKI, MACIEJ OLEJNIK ........................................................................................... 23 1. 2. 3. 4. 5. 6. UWAGI WPROWADZAJĄCE ..................................................................................................................... 23 ANALIZA WYBRANYCH TECHNIK I NARZĘDZI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH........................................................... 24 1) Zbieranie informacji oraz opinii pracowników instytucji publicznych ......................................... 24 2) Analiza opinii, komentarzy oraz skarg przesyłanych przez obywateli ........................................ 25 3) Dni otwarte, pokazy uliczne, festyny .......................................................................................... 26 4) Spotkania otwarte ...................................................................................................................... 27 5) Panel ekspertów ......................................................................................................................... 29 6) Spotkania „na żywo” w Internecie .............................................................................................. 29 7) Wywiady indywidualne .............................................................................................................. 30 8) Otwarta przestrzeń (Open Space)............................................................................................... 31 9) Badania na próbce reprezentatywnej ........................................................................................ 33 10) Karty rozmowy (deliberative meetings of citizens - DEMOCS) ............................................... 34 11) Grupy fokusowe (pogłębiony wywiad grupowy).................................................................... 35 12) Sondaż deliberatywny ............................................................................................................ 36 13) Koła przypadków (technika study circle)................................................................................ 38 14) Referendum lokalne ............................................................................................................... 39 15) Budżet partycypacyjny ........................................................................................................... 42 16) Sąd obywatelski ..................................................................................................................... 43 17) Planowanie partycypacyjne ................................................................................................... 45 18) Partycypacyjne planowanie strategiczne .............................................................................. 46 19) Planning for Real (TM) ........................................................................................................... 48 TECHNIKA KONSULTACYJNA AKTYWNI OBYWATELE ..................................................................................... 49 DOBÓR TECHNIK KONSULTACYJNYCH. ....................................................................................................... 51 PODSUMOWANIE ................................................................................................................................. 54 BIBLIOGRAFIA ...................................................................................................................................... 55 IV. ZASADY, KORZYŚCI, BARIERY ORAZ GRUPY DOCELOWE KONSULTACJI. AUTOR GRZEGORZ WÓJKOWSKI ........................................................................................................................................... 57 1. 2. 3. 4. KORZYŚCI Z PROWADZENIA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ............................................................................... 57 BARIERY UTRUDNIAJĄCE PROWADZENIE KONSULTACJI SPOŁECZNYCH I METODY ICH PRZEZWYCIĘŻANIA ................... 59 ZASADY DOBRYCH KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ........................................................................................... 68 PLAN KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ............................................................................................................ 77 1) Plan konsultacji społecznych - korzyści ....................................................................................... 78 5. PLAN KONSULTACJI SPOŁECZNYCH – CZĘŚCI SKŁADOWE ................................................................................ 83 6. OCENA PLANU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH................................................................................................ 87 7. UCZESTNICY KONSULTACJI SPOŁECZNYCH................................................................................................... 87 8. POWODY ZAINTERESOWANIA MIESZKAŃCÓW OKREŚLONYM PROJEKTEM .......................................................... 88 9. BIBLIOGRAFIA: ..................................................................................................................................... 89 3
  • 6. V. UMIEJĘTNOŚCI W ZAKRESIE PROWADZENIA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH AUTORZY: DR KATARZYNA KOBIELSKA (RED) DR ARLETA CIARCZYŃSKA, PATRYCJA ŚCIEBIOR – JOŃSKA, MAGDALENA FURMANOWICZ ...................................................................................................................................... 91 1. 2. 3. 4. 5. 6. KOMPETENCJE A UMIEJĘTNOŚCI............................................................................................................... 91 KOMPETENCJE OSOBISTE ........................................................................................................................ 93 KOMPETENCJE UTRUDNIAJĄCE PRZEPROWADZENIE KONSULTACJI SPOŁECZNYCH. ............................................... 99 KOMPETENCJE SPOŁECZNE – JEDNA CZY WIELE? ........................................................................................ 101 KOMPETENCJE PROFESJONALNE............................................................................................................. 111 KOMUNIKACJA W PROCESIE KONSULTACJI SPOŁECZNYCH............................................................................. 114 1) Komunikacja werbalna ............................................................................................................. 115 2) Komunikacja niewerbalna ........................................................................................................ 119 7. ROLA MODERATORA SPOTKAŃ KONSULTACYJNYCH I JEGO UMIEJĘTNOŚCI ....................................................... 124 8. BARIERY W PROCESIE KONSULTACJI ........................................................................................................ 125 9. PODSUMOWANIE ............................................................................................................................... 127 VI. PROMOCJA PROCESÓW KONSULTACJI. AUTOR IWONA JELEŃ ..................................................... 131 1. 1) 2. 3. 1) 4. 5. 1) 2) 3) 4) 6. 7. ISTOTA I CEL PROMOCJI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH .................................................................................. 131 Znaczenie promocji jako instrumentu wspierającego konsultacje społeczne ........................... 131 POTRZEBY KOMUNIKACYJNE INTERESARIUSZY ........................................................................................... 133 ZASTOSOWANIE PROMOCJI W KONSULTACJACH SPOŁECZNYCH ..................................................................... 135 Formy promocji ......................................................................................................................... 135 NARZĘDZIA PROMOCJI ......................................................................................................................... 141 JĘZYK PROMOCJI................................................................................................................................. 145 Kluczowe aspekty komunikowania społecznego ...................................................................... 145 Różnicowanie stylu komunikacji (informacyjny oraz promocyjny) ........................................... 146 Webwriting ............................................................................................................................... 146 Zasady organizacji treści na stronie internetowej .................................................................... 148 DOBRA PRAKTYKA DIALOGUJ.PL W KRAKOWIE.......................................................................................... 149 BIBLIOGRAFIA .................................................................................................................................... 151 VII. NOTKI O AUTORACH ............................................................................................................... 152 VIII. BIBLIOGRAFIA – POZYCJE KSIĄŻKOWE: ................................................................................... 154 IX. PRZYPISY ..................................................................................................................................... 156 4
  • 7. I. Zagadnienia wstępne Z dużą przyjemnością przekazuję Państwu podręcznik nt narzędzi i technik konsultacji społecznych w ramach realizacji projektu „Aktywny Bytom”. Beneficjentem projektu jest Ośrodek Kształcenia Samorządu Terytorialnego im. Waleriana Pańki Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej z siedzibą w Katowicach. Partnerem w ramach projektu jest Gmina Bytom. Projekt trwa od 01 października 2013 r. do 30 czerwca 2014 r. Projekt jest realizowany w ramach partnerstwa Ośrodka Kształcenia Samorządu Terytorialnego w Katowicach i Urzędu Miasta Bytom. Projekt „Aktywny Bytom” jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet V Dobre rządzenie, Działanie 5.4 Rozwój potencjału trzeciego sektora, Poddziałanie 5.4.2 Rozwój dialogu obywatelskiego Główny cel realizowanego projektu to: zwiększenie o 35% wiedzy i umiejętności w zakresie prowadzenia konsultacji społecznych z zastosowaniem aktywnych narzędzi i technik u 120 osób, utworzenie i wdrożenie platformy e konsultacje, wdrożenie standardów i zasad konsultacji w UMB z wykorzystaniem aktywnych technik i narzędzi. Wierzymy, że realizacja działań projektowych pozwoli na aktywne uczestniczenie podmiotów społecznych w realizowanych przez Miasto Bytom działaniach. Wierzymy, że przedstawiciele administracji publicznej Miasta będą umieli i chcieli podejmować się trudu czynnej współpracy z organizacjami pozarządowymi w zakresie realizowania zadań publicznych. Działania, jakie będą podjęte w projekcie to: 1. Budowa platformy e konsultacje. 2. Wypracowanie standardów i zasad konsultacji w UMB wraz z zespołem roboczym przy udziale eksperta. 3. Doradztwo w zakresie umiejętności prowadzenia konsultacji społecznych aktywnymi metodami dla uczestników projektu. 4. Przeprowadzenie modelowego procesu konsultacji programu współpracy z organizacjami pozarządowymi z wykorzystaniem technik i narzędzi konsultacji przy udziale ekspertów. 5. Przeprowadzenie modelowych procesu konsultacji programu wsparcia dziecka i rodziny z wykorzystaniem technik i narzędzi konsultacji przy udziale ekspertów. 6. Przeprowadzenie szkoleń dla pracowników Urzędu miasta Bytom i przedstawicieli organizacji pozarządowych działających na terenie Bytomia w tematach: a) Aspekty prawne współpracy organizacji pozarządowych i samorządu w zakresie prowadzenia aktywnych konsultacji. Wiedza administracyjno prawna; przyczyny, powody i skutki konsultacji. b) Aktywne narzędzia i techniki prowadzenia konsultacji. c) Zasady, korzyści, bariery oraz grupy docelowe konsultacji. d) Umiejętności w zakresie prowadzenia konsultacji. e) Promocja procesów konsultacji. 5
  • 8. Odbiorcami szkoleń będą pracownicy samorządowi odpowiedzialni za prowadzenie procesów konsultacji w mieście i przedstawiciele organizacji pozarządowych działający na terenie Bytomia. Podręcznik składa się z 5 merytorycznych rozdziałów, które ułożone są według harmonogramu realizowanych szkoleń dla uczestników projektu. Podręcznik stanowi materiał szkoleniowy dla uczestników szkoleń. Będzie również dostępny na stronach internetowych Lidera i Partnera projektu: www.okst.pl, www.organizacje.bytom.pl. Pierwszy rozdział prezentuje aspekty prawne prowadzenia konsultacji społecznych na gruncie prawa międzynarodowego, krajowego i lokalnego. W rozdziale zostały poruszone ważne z punktu widzenia organizacji konsultacji społecznych wymagania prawne, które jednostki organizacyjne prowadzące konsultacje powinny brać pod uwagę. Zaprezentowane definicje pojęć: konsultacji społecznych, polityk publicznych, partycypacji społecznych, dialogu społecznego pomogą Państwu sprawnie poruszać się po prezentowanej w podręczniku problematyce. Drugi rozdział poświęcony jest jednemu z ważniejszych zagadnień związanych z prowadzeniem konsultacji społecznych technikom i narzędziom konsultacji społecznych. Autorzy przedstawili bogaty katalog technik konsultacji społecznych choć ze względu na ograniczone rozmiary opracowania, nie jest w pełni wyczerpujący. Bardzo pomocnym rozwiązaniem zaproponowanym przez autorów jest podsumowanie każdej techniki poprzez wskazanie wad i zalet jej zastosowania. Tak jak wskazują autorzy rozdziału: zasadniczą intencją towarzyszącą w zestawianiu takiego katalogu przedmiotowych technik i narzędzi było z jednej strony takie ich wyselekcjonowanie aby były one możliwie do wykorzystania w polskiej praktyce działań konsultacyjnych. Bez dobrej znajomości technik i narzędzi konsultacji społecznych trudno będzie mówić o dobrym przeprowadzeniu tych procesów. Kolejny trzeci rozdział pomaga w trakcie planowania procesu uwzględnić bariery jakie mogą utrudnić prowadzenie konsultacji społecznych. Autor szczegółowo analizuje i wskazuje jakie korzyści mogą wynikać z pytania obywateli o zdanie w ramach prowadzonych działań nie tylko dla samych pytanych osób ale i innych zainteresowanych podmiotów. W rozdziale poznajemy poprzez prezentowane przykłady różne możliwości konstruowania procesu konsultacji społecznych. W czwartym rozdziale autorki przedstawiają i omawiają zagadnienia, które pomogą usprawnić proces inicjowania i prowadzenia konsultacji społecznych. Autorki zwracają uwagę na to jak ważne są kompetencje osobiste osób prowadzących konsultacje społeczne i osób biorących w nich udział. Pokazują jak ważna jest komunikacja werbalna i pozawerbalna w przedstawianiu tematu konsultacji społecznych ich planowaniu oraz prowadzeniu. Wartość rozdziału to także opis technik, których zastosowanie wspomaga rozwój opisywanych kompetencji i lepsze przygotowanie się do prowadzeni konsultacji społecznych. Piąty ostatni rozdział jest niejako podsumowaniem poprzednich opracowań. Autorka przekonuje nas, że skuteczne i dobre konsultacje to te, które zostaną odpowiednio promowane. Prezentowane metody i narzędzia pozwolą skutecznie oddziaływać na otoczenie, 6
  • 9. zachęcić potencjalnych uczestników do zapoznania się z tematem konsultacji i wypowiedzeniem się. Autorka słusznie przekonuje nas, że szeroko rozumiana promocja konsultacji ma służyć nie tylko danemu procesowi konsultacji ale również zwiększaniu wiedzy na temat konsultacji w ogóle. Mając powyższe na względzie wierzę, że przekazywana Państwu publikacja ułatwi zdobycie wiedzy i jej zastosowanie w zakresie szeroko pojętych konsultacji społecznych. Ważną kwestią jest to, że wiele informacji przedstawianych w tym miejscu zostanie rozwiniętych podczas zajęć warsztatowych w ramach projektu a także w zaplanowaniu i przeprowadzeniu modelowych konsultacji. Zastosowanie wiedzy i umiejętności da solidne podstawy dobrze prowadzonych konsultacji społecznych. Prowadzenie konsultacji to bardzo odpowiedzialny proces. Wymaga zaangażowania wielu podmiotów, osób, przygotowania materiałów. Ale to proces opłacalny. Poświęcony czas zostanie doceniony przez uczestników konsultacji szczególnie jeśli zastosowane zostaną proponowane w niniejszym podręczniku rozwiązania. Podsumowując: 1. Zanim podejmiesz decyzję o przeprowadzaniu konsultacji dobrze to przemyśl. Być może nie wszystko należy konsultować. Jeżeli prawo Ci to nakazuje zrób to najlepiej jak to tylko możliwe i nie zastanawiaj się nad ich realizacją. 2. Zrób wszystko aby konsultacje, które zamierzasz prowadzić były dobrze przeprowadzone? Jeżeli masz to zrobić źle to nie rób tego wcale. Poświęć odpowiednią ilość czasu na ich zaplanowanie. 3. Konsultuj się ze społecznością także w sprawach trudnych i konfliktowych. Staraj się zadbać o neutralność procedury, wycisz emocje i korzystaj z usług moderatora. 4. Prowadząc konsultacje działaj w zgodzie z prawem i staraj się je wykorzystać do swoich celów. 5. Staraj się o wysoką frekwencję w konsultacjach, zachęcaj zainteresowane podmioty do aktywności. Jednocześnie pamiętając, iż nie w ilości a jakości tkwi zasadniczy walor konsultacji. 6. Poszukuj i wybieraj optymalne formy konsultacji. Staraj się być innowacyjny. Dobieraj techniki i narzędzia konsultacji do potrzeb i właściwości określonych grup społecznych i charakterystyki tematu prowadzonych konsultacji. 7. Zadbaj o to aby konsultacje nie były nudne. 8. Dobrze i zrozumiale komunikuj obywatelom swoje intencje, cele i przebieg konsultacji. 9. Stosuj różnorodne metody promocji konsultacji aby dotrzeć do szerokiego kręgu podmiotów zainteresowanych tematem konsultacji. 10. Nie bój się organizować spotkań. Dostosuj porę i miejsce do tematu i osób zainteresowanych konsultacjami. 11. Stosuj w konsultacjach dobre, przetestowane narzędzia i rozwiązania. Jednak nie obawiaj się ryzyka konsultacji, bądź odważny i kreatywny w swoim działaniu. 12. W trakcie planowania i realizacji konsultacji trzymaj się blisko potrzeb i oczekiwań obywateli. 7
  • 10. 13. Zadbaj o efektywność prowadzonych działań. Powiedz swoim mieszkańcom jak przebiegały konsultacje i jakie są ich wyniki. 14. Przeprowadź ocenę konsultacji i zastanów się co możesz w przyszłości w nich udoskonalić. 15. Przekaż opinii publicznej informacje o wynikach konsultacji. 16. Podziękuj obywatelom za udział w konsultacjach nawet jeżeli frekwencja nie była satysfakcjonująca1 To tyle na początek. Życzę owocnej lektury i samych dobrych konsultacji. Marlena Moliszewska – Gumulak Koordynatorka projektu „Aktywny Bytom” 8
  • 11. II. Aspekty prawne współpracy organizacji pozarządowych i samorządu w zakresie prowadzenia aktywnych konsultacji. Wiedza administracyjno prawna; przyczyny, powody i skutki konsultacji. Autor Artur Gluziński 1. Zagadnienia definicyjne W toku rozważań związanych z konsultacjami społecznymi pojawia się zestaw podstawowych pojęć związanych z tym procesem: Partycypacja społeczna. Pojęcie partycypacji społecznej oznacza udział obywateli w zarządzaniu sprawami społeczności, której są członkami2. Jest to „zespół działań i metod uczestnictwa obywateli w określaniu i rozwiązywaniu ich własnych problemów”.3 Tworzą ja takie elementy, jak dobrowolna aktywność podmiotów, ich dobrowolność i samodzielność w realizowanym działaniu oraz przynajmniej minimalna zdolność do wywierania wpływu na istniejący stan spraw społecznych. Może ona wpływać na skuteczniejsze rozwiązywanie rzeczywistych problemów społecznych, nie dopuszczać do konfliktów społecznych, powodować wzrost aprobaty obywateli dla działań podejmowanych przez organy władzy.4 Konsultacje społeczne. To instytucja polegająca na wyrażaniu przez członków zbiorowości opinii na temat przedstawionego jej zagadnienia. Konsultacje są także jedną z metod dialogu obywatelskiego. Jest to proces informowania i zasięgania opinii obywateli (a także organizacji pozarządowych) podczas podejmowania najważniejszych decyzji dotyczących m. in. ważnych aktów prawnych, planowanych inwestycji oraz innych istotnych przedsięwzięć5. Ciekawą definicje celu konsultacji społecznych proponują także uchwały jednostek samorządu terytorialnego w sprawie konsultacji. I na przykład: Uchwała Nr XLI/502/08 Rady Miasta Krakowa z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie zasad i trybu przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami Gminy Miejskiej Kraków przy realizacji inwestycji i projektów miejskich, z późn. zm. Celem prowadzenia konsultacji społecznych w Gminie Miejskiej Kraków jest stworzenie płaszczyzny partycypacji społecznej w sprawach ważnych dla Miasta, takich jak projekty wieloletnich miejskich programów rozwoju i inwestycji, inwestycje miejskie oraz inne projekty i przedsięwzięcia ujęte w budżecie i powodujące znaczącą zmianę warunków życia mieszkańców. Dialog obywatelski to forma kontaktu między władzą państwową a organizacjami trzeciego sektora, polegająca na wzajemnym przekazywaniu sobie opinii, informacji czy ustaleń dotyczących celów, instrumentów i strategii wdrażania polityki publicznej. Nie należy go mylić z dialogiem społecznym, rozumianym jako komunikacja między władzami publicznymi, związkami zawodowymi i organizacjami pracodawców dotycząca zbiorowych stosunków pracy (zbiorowego prawa pracy). Uczestnikami dialogu obywatelskiego - obok władz publicznych - są bowiem nie tylko tradycyjnie rozumiani partnerzy społeczni, ale także organizacje pozarządowe, działające na różnych płaszczyznach: społecznej, ekonomicznej, światopoglądowej, zawodowej lub terytorialnej. Z tego względu przedmiotem dialogu obywatelskiego nie są wyłącznie problemy związane z miejscem pracy (zakładu, branży, sektora gospodarki), ale wszelkie zagadnienia związane z miejscem grup obywateli w państwie i społeczeństwie. Dokument programowy Rządu przyjęty przez Radę Ministrów 22 października 2002 roku pt. „Zasady Dialogu Społecznego” stwierdza, że organizacje pozarządowe współuczestniczą w wypracowywaniu i realizacji programów inicjowanych przez władze publiczne oraz uzupełniają działania administracji publicznej tam, gdzie nie jest ona w stanie samodzielnie wypełnić ważnych społecznie zadań. Polityki publiczne można określić jako dziedzinę systemowych, uporządkowanych działań państwa i jego obywateli, które są podejmowane aby rozwiązać kluczowe problemy zbioro9
  • 12. we. Wykonywane są za pomocą szeregu specyficznych narzędzi, takich jak regulacje prawne, współpraca, argumentowanie, debatowanie, badanie, kształtowanie pozytywnych bodźców do przyjmowania oczekiwanych postaw.6 2. Dlaczego warto prowadzić konsultacje społeczne w samorządzie. Znaczenie konsultacji. Poniżej przedstawiono zestawienie korzyści wynikających z przeprowadzenia procesu konsultacji w samorządzie:  Przeprowadzenie konsultacji daje możliwość pozyskania informacji od obywateli, mieszkańców, również zwrotnych informacji odnośnie działań administracji. Pozwala ono na lepsze planowanie przyszłych działań, określenie priorytetów i wytycznych oraz na poprawę jakości usług i szybsze reagowanie na problemy otoczenia,  Zapewnia aktywizację mieszkańców, która zapobiega obojętności społeczeństwa na sprawy publiczne,  Umożliwiają negocjowanie rozwiązań lub kierunków planowanych działań. Konsultacje dostarczają informacji o nowych problemach, o nowych trudnych sytuacjach, których urzędnicy mogą często nie dostrzegać. Dają nowy punkt widzenia do rozwiązania danego problemu dla wszystkich zaangażowanych stron,  To okazja na prowadzenie dialogu z mieszkańcami, zwłaszcza w przypadku braku konsensusu. Konsultacje przyczyniają się do podjęcia prób rozwiązania problemu przez wszystkie zainteresowane strony,  To także wzrost zaufania w relacjach obywatel - administracja publiczna. Konsultacje tworzą pozytywny klimat wokół proponowanych działań,  Konsultacje poprawiają efektywność zarządzania w samorządzie. Ułatwiają przeprowadzenie przedsięwzięć bez zakłóceń w terminie, co zmniejsza koszty ponoszone przez wszystkie zainteresowane strony,  Konsultacje są często wymagane przez prawo (np. projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących funkcjonowania organizacji pozarządowych),  Legitymizują działania samorządu, wzmacniają akceptację społeczną dla realizowanych przedsięwzięć. Konsultacje wzmacniają pozytywny wizerunek urzędu, jako władzy dzielącej się decyzyjnością oraz sprzyjają wypracowaniu partnerskich relacji z mieszkańcami lub organizacjami pozarządowymi.7 Należy jednak pamiętać, że konsultacje to nie zawsze pozytywne aspekty, często w procesie konsultacji mogą pojawiać się różne wyzwania. Podczas konsultacji ujawnia się konkurencyjność celów – trudno zaspokoić interesy jednej grupy, nie naruszając interesów innej. Trudno jest wypracować jednoznaczny kompromis. Jeżeli konsultacje społeczne: a) nie rozwiązały rzeczywistych problemów społecznych, b) spowodowały narastanie konfliktów społecznych, w tym sporów na styku urząd – mieszkańcy, c) nie wywołały wzrostu aprobaty obywateli dla działań samorządu to można uznać, że konsultacje nie spełniły swej roli i stały się jedynie narzędziem jednokierunkowego informowania o zamierzeniach samorządu. To działania pozorujące konsultacje. Tak prowadzony proces „konsultacji” może przyczynić się jedynie do eskalacji konfliktu, a w przyszłości przy kolejnych konsultacjach rozczarowani mieszkańcy mogą ze zdwojoną siłą atakować samorząd.8 Warto też dodać, że nie przeprowadzenie konsultacji, gdy wymagają tego przepisy prawne (np. w stosunku do projektów aktów prawnych), będzie skutkowało uchyleniem tego aktu przez nadzór prawny wojewody. 3. Projektowanie procesu konsultacji. Jak organizować konsultacje. 10
  • 13. Żeby uniknąć problemów z negatywnymi konsekwencjami związanymi z niewłaściwie przeprowadzonym procesem konsultacji społecznych, działania te powinny być:  wieloetapowe – aby społeczeństwo miało możliwość zabrania głosu na każdym poziomie szczegółowości projektu, przez co każdy aspekt ma szansę być oceniony i w przypadku dużego sprzeciwu zmieniony, aby przeciwnik jakiegoś drobnego detalu nie był zmuszony do zastania przeciwnikiem całej inwestycji,  wczesne – aby odbywały się od samego początku procesu planistycznego, kiedy wszystkie warianty są jeszcze możliwe, w tym nie została jeszcze podjęta ostateczna, decyzja czy projekt w ogóle będzie realizowany,  zintegrowane z procesem planistycznym i projektowym – aby konsultowane były poszczególne etapy planistyczne i projektowe, wyniki konsultacji wpływały na prace na dalszym etapie, aby był to cały jednorodny proces konsultacyjno - planistyczny,  profesjonalne - konsultacje powinny prowadzić wyspecjalizowane firmy. Stosowana metodologia, technologie, dobór prób, dobór pytań powinny być zaawansowane i przemyślane,  aktywne - starać się powinno badać przyczyny takiego, a nie innego stosunku do projektu, identyfikować możliwe zmiany w projekcie, redukujące liczbę przeciwników, uwzględniać zgłaszane wnioski,  szerokie - starać się powinno włączyć całą zainteresowaną społeczność, docierać do ludzi możliwie bezpośrednio, część materiałów dostarczać bezpośrednio do wszystkich mieszkań. Zapewniać różnorodną, łatwą i powszechną możliwość wyrażenia swojego zdania i złożenia uwag.9 4. Podstawy prawne konsultacji 1) Prawo międzynarodowe Jednym z podstawowych aktów prawnych, regulujących udział mieszkańców w życiu publicznym, jest Europejska Karta Samorządu Lokalnego (EKSL), ratyfikowana przez Polskę w 1993 roku. Z punktu widzenia konsultacji ważny jest fakt, że EKSL mówi o nich wprost w trzech sytuacjach:  są one procedurą wymaganą przy każdej zmianie granic społeczności lokalnej, jeżeli dopuszcza to ustawa krajowa w drodze referendum (art.5);  społeczności lokalne powinny być konsultowane zawsze, gdy jest to możliwe, we właściwym czasie i trybie, w przypadku opracowywania planów oraz podejmowania decyzji w kwestiach bezpośrednio ich dotyczących (art.4, ust.6);  społeczności lokalne powinny być konsultowane, w odpowiednim trybie, w zakresie form przyznania im zasobów pochodzących z redystrybucji dochodów (art.9, ust.6). Unormowania EKSL mają charakter ramowy i zapewne też postulatywny. Odsyłają one nas do rozwiązań regulowanych prawem poszczególnych państw, które mogą, choć oczywiście nie muszą określać szczegółowo np. przedmiotu czy formy konsultacji. W polskich warunkach zapisy EKSL wdrażane są poprzez rozwiązania zawarte w Konstytucji i ustawodawstwie zwykłym.10 Zagadnienia konsultacji społecznych znajdziemy także w Europejskiej Karcie Samorządu Regionalnego, uchwalonej przez Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych Europy w ramach Rady Europy w dniu 5 czerwca 1997 r. (nieratyfikowanej przez Polskę), konsultacje dotyczące udziału regionów w kształtowaniu polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa (art. 9 ust. 2 i art. 10 ust. 2), podziału i alokacji środków pochodzących z danin publicznych (art. 15 ust. 3) oraz wytyczenia nowych granic regionów (art. 16 ust. 2) mają być prowadzone z władzami, a nie ze wspólnotami regionalnymi. 11
  • 14. 2) Ustawodawstwo krajowe Polskie wytyczne w zakresie konsultacji społecznych są rozsiane po różnych aktach prawnych. Podstawą prawną do przeprowadzania konsultacji społecznych, dyskusji publicznych i włączania społeczeństwa w podejmowanie decyzji są: 1. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku. Nie znajdziemy w niej regulacji odnoszącej się do szczególnej formy partycypacji, jaką są konsultacje społeczne. W sposób pośredni można wywodzić tę instytucję z wielu, ogólnych zasad konstytucyjnych, które „określając podstawowy kierunek rozwiązania danej kwestii, odsyłają unormowanie szczegółów do ustawy zwykłej". Za takie kierunkowe zasady należy uznać między innymi:  zasadę demokratycznego państwa prawnego, zakładającą między innymi (współ)decydowanie obywateli, poprzez szeroki wachlarz rozwiązań instytucjonalnych i proceduralnych, o formie i treści rozstrzygnięć władzy publicznej (art. 2);  zasadę dialogu społecznego jako podstawy dla różnych form i metod współpracy między partnerami społecznymi, przez których rozumie się związki zawodowe, organizacje społeczno-zawodowe rolników, organizacje pracodawców, organizacje pozarządowe, samorządy czy kościoły (preambuła konstytucji);  zasadę społecznej gospodarki rynkowej jako podstawy systemu ekonomicznego Rzeczypospolitej, opierającego się na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych (art. 20);  zasadę pomocniczości jako elementu „umacniającego uprawnienia obywateli i ich wspólnot" poprzez zapewnianie im pierwszeństwa w rozwiązywaniu problemów społecznych (preambuła i rozdz. VII poświęcony samorządowi terytorialnemu). Pomimo braku bezpośrednich zapisów dotyczących konsultacji, tworzą one normatywne podstawy dla ich stosowania w praktyce społecznej. Jednocześnie są one prawnie wiążące dla wszystkich organów władzy publicznej. Skonkretyzowanie tych zasad następuje na poziomie ustawodawstwa zwykłego. 2. Ustawy samorządowe Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym w artykule 5a stanowi, że:  W wypadkach przewidzianych ustawą oraz w innych sprawach ważnych dla gminy na jej terytorium mogą być przeprowadzane konsultacje z mieszkańcami gminy.  Zasady i tryb przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami gminy określa uchwała rady gminy. Z kolei ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym w artykule 3d przewiduje, że:  W przypadkach przewidzianych ustawą oraz w innych sprawach ważnych dla powiatu na jego terytorium mogą być przeprowadzane konsultacje z mieszkańcami powiatu.  Zasady i tryb przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami powiatu określa uchwała rady powiatu. Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie województwa w artykule 10a stanowi, że:  W przypadkach przewidzianych ustawą oraz w innych sprawach ważnych dla województwa na jego terytorium mogą być przeprowadzane konsultacje z mieszkańcami województwa.  Zasady i tryb przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami województwa określa uchwała sejmiku województwa. 12
  • 15. Konsultacje społeczne występujące na wszystkich stopniach samorządu terytorialnego mogą mieć charakter obowiązkowy lub nieobowiązkowy. Pierwsze są związane z przypadkami ściśle przewidzianymi ustawą, drugie dotyczą ważnych, choć nieoznaczonych spraw. Dwie ustawy (o samorządzie gminnym i powiatowym) wymieniają kwestie, w których przeprowadzenie konsultacji jest obowiązkowe. Ustawa o samorządzie województwa nie stanowi o takich sytuacjach. Ustawa o samorządzie gminnym przewiduje konsultacje obligatoryjne w zakresie:  tworzenia, łączenia, dzielenia i znoszenia gmin oraz ustalania ich granic,  nadawania gminie lub miejscowości statusu miasta i ustalania jego granic,  ustalania i zmiany nazwy gmin oraz siedziby ich władz,  tworzenia jednostki pomocniczej. Ustawa o samorządzie powiatowym przewiduje konsultacje obligatoryjne w zakresie:  tworzenia, łączenia, podziału i znoszenia powiatów oraz ustalania ich granic,  ustalania i zmieniania nazwy powiatów oraz siedzib ich władz. Spośród innych ważnych regulacji prawnych, tworzących otoczenie normatywne dla konsultacji społecznych, należy wymienić następujące:  ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (konsultacje projektów aktów prawa miejscowego, rady działalności pożytku publicznego)  ustawę o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym,  ustawę o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko - w zakresie obowiązku organów administracji publicznej konsultowania ze społeczeństwem dokumentów planistycznych (np. studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy) oraz decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych zgody na realizację przedsięwzięcia,  ustawę o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (rady ds. osób niepełnosprawnych),  ustawę o sporcie (rady sportu),  ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. w zakresie obowiązku opracowywania i realizacji powiatowych i wojewódzkich strategii rozwiązywania problemów społecznych w oparciu o wyniki konsultacjach przeprowadzonych odpowiednio z gminami z obszaru danego powiatu oraz powiatami z obszaru danego województwa (art. 19 pkt 1 i art. 21 pkt 1),  ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z dnia 20 kwietnia 2004 r. w zakresie obowiązku prowadzenia przez władze publiczne polityki rynku pracy we współpracy i na podstawie dialogu z partnerami społecznymi (art. 21);  ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju z dnia 6 grudnia 2006 r. w zakresie obowiązku konsultowania przez organy administracji rządowej z jednostkami samorządu terytorialnego, partnerami społecznymi i gospodarczymi projekty programów rozwoju (art. 19a); Do obowiązkowych konsultacji, poza wskazanymi wyżej przypadkami wynikającymi z ustaw samorządowych należy w szczególności zaliczyć: procedurę powstawania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, konsultowania projektów aktów prawa miejscowego z organizacjami pozarządowymi. Konsultacje miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. 13
  • 16. Funkcjonujący w Polsce system planowania zagospodarowania przestrzennego oparty jest na konstytucyjnej zasadzie decentralizacji zadań publicznych, czego konsekwencją jest przyznanie gminom prawa do kształtowania i prowadzenia polityki przestrzennej na terenie danej gminy. Obejmuje to również prawo do uchwalania gminnych opracowań planistycznych. Procedury przygotowania i konsultacji planów zagospodarowania przestrzennego reguluje ustawa z dnia 27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. 2003 Nr 80, poz. 717 z późn. zm.). Schemat powstawania miejscowego planu przedstawia się następująco:  Z inicjatywy własnej lub wójta/burmistrza/prezydenta, rada gminy podejmuje uchwałę o przystąpieniu do sporządzania planu miejscowego,  Następuje publiczne ogłoszenie (prasa, BIP) o przystąpieniu do sporządzania planu (wójt/burmistrz/prezydent miasta), wraz z poinformowaniem o możliwości składania wniosków do planu (z podaniem formy miejsca i terminu, co najmniej 21 dni),  Wójt/burmistrz/prezydent miasta sporządza projekt planu miejscowego, rozpatrując złożone wnioski; uzgadnia także projekt z wskazanymi w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym organami oraz wystąpienie o opinie do wymienionych w ustawie organów (np. straż pożarna, konserwator przyrody),  Opracowanie prognozy wpływu ustaleń planu miejscowego na środowisko oraz sporządzenie analizy skutków finansowych realizacji planu (wójt/ burmistrz/ prezydent miasta),  Wyłożenie projektu planu (na co najmniej 21 dni) do publicznego wglądu (po wprowadzeniu zmian wynikających z uzgodnień i opinii) wraz z prognozą oddziaływania na środowisko, zorganizowanie publicznej dyskusji nad przyjętymi w projekcie planu rozwiązaniami oraz możliwością składania uwag do projektu planu,  Rozpatrzenie przez wójta/burmistrza/prezydenta miasta (w terminie 21 dni) uwag do projektu planu, wprowadzenie do projektu planu zmian wynikających z rozpatrzonych uwag oraz przekazanie projektu planu do rady gminy wraz z listą nieuwzględnionych uwag;  Podjęcie uchwały przez radę gminy o uchwaleniu planu zagospodarowania przestrzennego lub cofnięcie projekt celem dokonania określonych zmian, w tym np. uwzględnienia odrzuconych przez wójta/burmistrza/prezydenta uwag,  Wójt/burmistrz/prezydent miasta przedstawia wojewodzie uchwałę wraz z załącznikami oraz dokumentacją prac planistycznych w celu oceny ich zgodności z przepisami prawnymi oraz publikacji w dzienniku urzędowym województwa. Nie podjęcie zatem procesu konsultacji czy przeprowadzenie ich niezgodnie z procedurą skutkować będzie uchyleniem uchwały rzez Wojewodę. 5. Konsultacje projektów aktów prawa miejscowego z organizacjami pozarządowymi Zgodnie z art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536, z późn. zm.) - Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego określa, w drodze uchwały, szczegółowy sposób konsultowania z radami działalności pożytku publicznego lub organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji. Akty prawa miejscowego – zgodnie z art. 87 Konstytucji RP – stanowią źródło prawa powszechnie obowiązującego; zakres ich obowiązywania jest ograniczony do obszaru działania organów, które je wydały. Jako akty prawa powszechnie obowiązującego są one generalne i abstrakcyjne, i mogą być podstawą decyzji administracyjnych oraz określonych roszczeń cywilnoprawnych. Nie każda uchwała rady gminy, miasta, powiatu jest aktem prawa miejscowego. Wiele uchwał ma wyłącznie charakter aktów kierownictwa wewnętrznego. 14
  • 17. Akty prawa miejscowego są natomiast adresowane do nieokreślonej grupy osób, wyznaczając im ich prawa lub obowiązki. Na mocy ustawy z dnia 20 lipca 2000 roku (Dz. U. 2000 Nr 62, poz. 718 z późn. zm.) o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych, akty prawa miejscowego podlegają też obowiązkowi publikowania ich w wojewódzkim dzienniku urzędowym, w przeciwieństwie do uchwał, które nie mają statusu aktu prawa lokalnego. Przepisy gminne Gmina wydaje (stanowi) akty prawa miejscowego obowiązujące na jej obszarze. Mogą one dotyczyć:  wewnętrznego ustroju gminy oraz jednostek pomocniczych;  organizacji urzędów i instytucji gminnych;  zasad zarządzania mieniem gminy;  zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz  przepisów porządkowych, jeżeli jest to niezbędne do ochrony życia lub zdrowia obywateli oraz do zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego. Przepisy powiatowe Powiat wydaje (stanowi) akty prawa miejscowego obowiązujące na jego obszarze, w szczególności w sprawach:  wymagających uregulowania w statucie powiatu;  szczególnego trybu zarządzania mieniem powiatu;  zasad i trybu korzystania z powiatowych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej;  w szczególnie uzasadnionych przypadkach rada powiatu może wydawać powiatowe przepisy porządkowe, jeżeli jest to niezbędne do ochrony życia, zdrowia lub mienia obywateli, ochrony środowiska naturalnego albo do zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego. I tak pośród przykładowych projektów aktów prawa miejscowego w Bytomiu konsultowano projekty uchwał:  w sprawie wysokości i zasad ustalania dotacji celowej na dziecko dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce na terenie Bytomia,  w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu gminy Bytom,  w sprawie określenia rozkładu godzin pracy aptek ogólnodostępnych działających na terenie Bytomia,  w sprawie szczegółowego sposobu i zakresu świadczenia usług w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości i zagospodarowania tych odpadów,  w zamian za uiszczoną przez właściciela nieruchomości opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi na terenie miasta Bytomia.,  w sprawie zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów użyteczności publicznej o charakterze sportowo - rekreacyjnym pozostających w posiadaniu Ośrodka Sportu i Rekreacji w Bytomiu oraz upoważnienia Prezydenta Bytomia do ustalania cen i opłat za korzystanie z tych obiektów,  w sprawie wprowadzenia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Bytom w 2013 roku,  w sprawie zmiany statutu Bytomskiego Centrum Kultury z siedzibą w Bytomiu,  w sprawie utworzenia dzielnicy Stolarzowice. Wyjątek dla programu współpracy 15
  • 18. Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie czyni jeden wyjątek dot. konsultacji aktów prawa miejscowego. W art. 5a ust. 1 wskazano, że organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego uchwala, po konsultacjach z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3, przeprowadzonych w sposób określony w art. 5 ust. 5, roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3. Roczny program współpracy jest uchwalany do dnia 30 listopada rok poprzedzającego okres obowiązywania programu. Zatem, pomimo faktu, że uchwała w sprawie rocznego (wieloletniego) programu współpracy nie jest aktem prawa miejscowego obowiązkowo przed jego uchwaleniem należy go skonsultować w trybie uchwały konsultacyjnej. Z kim konsultować Ustawa o działalności pożytku publicznego wskazuje, że konsultacje projektów aktów prawa miejscowego powinny się odbywać z radami działalności pożytku publicznego lub organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3. Zgodnie z definicją zawartą w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, za organizacje pozarządowe uznaje się podmioty nie zaliczane do sfery finansów publicznych, nie działające w celu osiągnięcia zysku osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia. Konsultacje mogą być także prowadzone z podmiotami zrównanymi (nie posiadającym statusu organizacji pozarządowej tj. podmiotami kościelnymi, spółdzielniami socjalnymi, stowarzyszeniami jednostek samorządu terytorialnego oraz spółkami nie działającymi w celu osiągnięcia zysku. W tych samorządach, gdzie funkcjonuje rada działalności pożytku publicznego praktykowane jest konsultowanie projektów zarówno z radą jak i organizacjami. Uchwała Ustawa nie wskazuje w jaki sposób mają być przeprowadzone konsultacje, warto jednak przy konstruowaniu procedur uwzględnić przede wszystkim:  sposób przekazywania środowisku organizacji lub radzie pożytku projektów uchwał (np.: wysyłka, poczta elektroniczna, strona internetowa, spotkania podczas których projekty są przedstawiane);  sposób zbierania uwag ze organizacji pozarządowych (np.: skrzynka w urzędzie, adres poczty elektronicznej, osoba wyznaczona do przyjmowania uwag, spotkania poświęcone wysłuchaniu opinii);  sposób procedowania nad uzyskanymi uwagami (np.: przedłożenie ich komisjom rady, rozpatrzenie przez wójta, jako wnioskodawcę uchwały);  sposób przekazania organizacjom informacji zwrotnej o tym, czy ich uwagi zostały przyjęte, a jeśli nie to dlaczego. W mieście Bytomiu kwestie konsultacji reguluje uchwała nr LXX/985/10 Rady Miejskiej w Bytomiu z dnia 27 października 2010 r. w sprawie określenia szczegółowego sposobu konsultowania z radami działalności pożytku publicznego lub organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji. Zgodnie z tą uchwałą projekt uchwały zamieszczony na okres 7 dni (kalendarzowych) na stronie BIP gminy Bytom. Uwagi i opinie do projektu uchwały można zgłaszać wyłącznie w formie pisemnej na adres urzędu (odpowiedniej komórki organizacyjnej) lub drogą elektroniczną (podawany jest adres), w terminie 14 dni od dnia ukazania się ww. projektu na stronie BIP gminy Bytom. Jednocześnie, stosownie do § 1 pkt 2 cyt. uchwały, na oficjalnej stronie internetowej gminy Bytom - www.bytom.pl, w zakładce „organizacje pozarządowe” oraz na tablicy ogłoszeń w budynku Urzędu Miejskiego w Byto16
  • 19. miu przy ul. Parkowej 2, na okres 14 dni, zamieszczona jest informacja o wszczęciu procedury konsultacyjnej projektu uchwały. Z przeprowadzonych konsultacji sporządza się protokół, który zawiera w szczególności informacje o sposobie, terminie i wynikach konsultacji. Protokół zamieszcza się na oficjalnej stronie internetowej gminy Bytom - www.bytom.pl, w zakładce „organizacje pozarządowe”. Dokument ten Prezydent Miasta przekazuje Radzie Miejskiej w uzasadnieniu do konsultowanej uchwały. Konsultacje uznaje się za ważne bez względu na liczbę podmiotów uczestniczących w konsultacjach, a ich wynik nie jest wiążący dla organów Gminy Bytom. W wielu samorządach dodatkowo dopracowano się procedur, przygotowania i konsultacji projektu uchwały w sprawie rocznego programu współpracy. Samorząd rozpoczyna prace nad projektem uchwały w sprawie rocznego programu współpracy. Po zebraniu wszystkich propozycji/uwag wniesionych przez organizacje pozarządowe zostanie przygotowany projekt Programu Współpracy który ponownie zostanie poddany procesowi konsultacji zgodnie z uchwałą w sprawie szczegółowego sposobu konsultowania z radą działalności pożytku publicznego lub organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego projektów aktów prawa miejscowego. Brak konsultacji W przypadku nie skonsultowania przez organ administracji publicznej projektu rocznego programu współpracy czy projektów aktów prawa miejscowego oznacza, że samorząd naraża się na złamanie przepisów ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie a w konsekwencji, gdy dana uchwała zostanie podjęta bez dopełnienia obowiązku konsultacji na stwierdzenie przez Wojewodę nieważności tak podjętej uchwały. Na poziomie lokalnym, zgodnie z obowiązującymi przepisami mogą być powoływane branżowe ciała konsultacyjne, w skład których wchodzić mogą przedstawiciele mieszkańców danej jednostki samorządu terytorialnego czy organizacji pozarządowych. Idea takich form przedstawicielskich to współtworzenie lokalnych polityk publicznych, wytyczanie kierunku działania i współpracy w danym obszarze tematycznym. POWIATOWE SPOŁECZNE RADY DS. OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Powiatowe społeczne rady do spraw osób niepełnosprawnych są organami opiniodawczo – doradczymi starostów (Prezydentów miast na prawach powiatu). Działają one na podstawie:  art. 44b ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2010 Nr 214 poz. 1407 z późn. zm.),  Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 marca 2003 r. w sprawie organizacji oraz trybu działania wojewódzkich i powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2003 r. nr 62, poz. 560)  Zarządzenia Starosty/ prezydenta (miasta na prawach powiatu) w sprawie powołania Powiatowej Społecznej Rady do spraw Osób Niepełnosprawnych. Do zakresu działania powiatowych rad należy:       inspirowanie przedsięwzięć zmierzających do: integracji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych, realizacji praw osób niepełnosprawnych, opiniowanie projektów powiatowych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych, ocena realizacji programów, opiniowanie projektów uchwał i programów przyjmowanych przez radę powiatu pod kątem ich skutków dla osób niepełnosprawnych. 17
  • 20. Skład: Powiatowe rady składają się z 5 osób, powoływanych spośród przedstawicieli działających na terenie danego powiatu organizacji pozarządowych, fundacji oraz przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego (powiatów i gmin). Powołanie i odwołanie: Członków powiatowych rad powołuje i odwołuje starosta, spośród kandydatów zgłoszonych przez organizacje pozarządowe, fundacje oraz przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego. Członek rady może zostać odwołany:    na swój wniosek, na wniosek organizacji lub organu, które zgłosiły jego kandydaturę, na wniosek starosty, po zasięgnięciu opinii organizacji lub organu, które zgłosiły jego kandydaturę. Organizacja pracy: Kadencja rad trwa 4 lata. Posiedzenia rady odbywają się co najmniej raz na kwartał. Zwołuje je przewodniczący rady z własnej inicjatywy, na wniosek co najmniej połowy członków prezydium rady lub na wniosek co najmniej 1/3 liczby członków rady Pracodawca jest obowiązany zwolnić pracownika od pracy w celu wzięcia udziału w posiedzeniach rady. Za czas zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia ustalonego według zasad obowiązujących przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Na wniosek członków rad zamieszkałych poza miejscem obrad rady mogą być finansowane, odpowiednio z budżetu samorządu województwa i powiatu, koszty ich przejazdów publicznymi środkami komunikacji, na zasadach określonych w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju. RADA SENIORÓW Do tej pory funkcjonowanie rad seniorów w jednostkach samorządu terytorialnego regulowały uchwały samorządowych organów stanowiących, a kandydatów do rady wskazywały m. in. organizacje pozarządowe działające na rzecz osób starszych. Rady były zatem tworzone jako oddolne inicjatywy mieszkańców lub lokalnych władz. Jednak ze względu na brak ustawowej regulacji, która ujednolicałaby formy lokalnej reprezentacji seniorów, sytuacja osób starszych w różnych jednostkach samorządu terytorialnego była nierówna. Przykładem takiej rady jest na przykład Miejska Rada Seniorów (MRS) powołana przez Prezydenta Poznania. Rada jest organem doradczym, opiniodawczym i inicjatywnym w strukturze władz miejskich, powołanym uchwałą Rady Miasta Poznania nr XXIV/228/V/2007 z dnia 25 października 2007 roku. Skład Rady liczy 15 osób, które wybierane są na czas trwania kadencji Rady Miasta Poznania. Celem działalności MRS jest służenie seniorom poprzez reprezentowanie ich interesów wobec władz Miasta, w szczególności w następujących obszarach: zapobieganie i przełamywanie marginalizacji seniorów; wspieranie aktywności ludzi starszych; mieszkalnictwo dla seniorów; profilaktyka i promocja zdrowia seniorów; przełamywanie stereotypów na temat seniorów i starości oraz budowanie ich autorytetu; rozwój form wypoczynku, dostęp do edukacji i kultury. Zadania Miejskiej Rady Seniorów: 18
  • 21.        Ścisła współpraca z władzami Miasta przy rozstrzyganiu o istotnych oczekiwaniach i potrzebach ludzi starszych. Przedstawienie propozycji w zakresie ustalania priorytetowych zadań w perspektywie krótko- i długookresowej oraz inicjowanie działań na rzecz seniorów. Monitorowanie potrzeb poznańskich seniorów. Wydawanie opinii i formułowanie wniosków, służących rozwojowi działalności na rzecz seniorów. Zgłaszanie uwag do aktów prawa miejscowego. Inicjowanie działań mających na celu upowszechnianie współpracy Miasta Poznania ze środowiskiem osób starszych. Informowanie społeczności miasta o szczególnych kierunkach działalności podejmowanych przez służby miejskie i partnerów pozarządowych na rzecz środowiska seniorów. Pomimo pozytywnych przykładów, brakowało jasnych podstaw prawnych umożliwiających praktyczne popularyzowanie idei przedstawicielstwa seniorów przy organach samorządu terytorialnego i powoływanie gminnych rad seniorów, które reprezentowałyby interesy i potrzeby starszych mieszkańców wobec władz samorządowych i brać udział w formułowaniu oraz przekazywaniu opinii i stanowisk dotyczących nie tylko strategicznych, ale i bieżących planów rozwoju gminy. W dniu 11 października 2013 roku Sejm – uwzględniwszy poprawki Senatu – przyjął nowelizację ustawy o samorządzie gminnym, która wprowadza możliwość tworzenia rad seniorów w gminach i ich jednostkach pomocniczych. Na mocy nowelizacji, rada gminy ma sprzyjać solidarności międzypokoleniowej oraz jest zobowiązana do tworzenia warunków do pobudzania aktywności obywatelskiej osób starszych w społeczności lokalnej. Rada może z własnej inicjatywy lub na wniosek zainteresowanych środowisk utworzyć gminną radę seniorów, będącą ciałem o charakterze konsultacyjnym, doradczym i inicjatywnym. W jej skład mają wchodzić przedstawiciele osób starszych i podmiotów działających na rzecz osób starszych, w szczególności organizacji pozarządowych oraz podmiotów prowadzących uniwersytety trzeciego wieku. Katalog podmiotów uprawnionych do uczestniczenia w radzie jest jednak otwarty, co oznacza, że poza wymienionymi w przepisie ustawy, w jej składzie mogą zasiadać również przedstawiciele innych podmiotów prowadzących działalność na rzecz seniorów. Tryb wyboru członków rady oraz zasady jej działania ma regulować rada gminy, nadając jej statut. Przyjęte przez radę unormowania w tym zakresie powinny umożliwiać wykorzystanie potencjału działających organizacji osób starszych oraz podmiotów działających na rzecz osób starszych, a także zapewnienie sprawnego sposobu wyboru członków gminnej rady seniorów. Rada gminy może w statucie jednostki pomocniczej (dzielnica, sołectwo) upoważnić ją do utworzenia rady seniorów jednostki pomocniczej. 14 października 2013 roku ustawa została przekazana do podpisania Prezydentowi. Jej przepisy wejdą w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. RADA SPORTU Jednym z zadań gminy należy nie tylko finansowanie zadań w zakresie kultury fizycznej, ale także zapewnienie warunków materialnych i organizacyjnych sprzyjających rozwojowi sportu. Ustawa z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie (Dz. U. Nr 127, poz. 857 z późn. zm), w art. 30 ust. 1 przyjmuje, że w jednostkach samorządu terytorialnego mogą działać rady sportu powołane przez organy wykonawcze spośród przedstawicieli organizacji i instytucji realizujących zadania w zakresie kultury fizycznej. Do zadań rady sportu należy przede wszystkim wydawanie opinii w różnych sprawach, mieszczących się w kategorii uprawiania i organizowania sportu. Ustawodawca pozostawia formułę ,,otwartą”, ponieważ w art. 30 ust. 1 pkt. 1-4 wymienia tylko przykładowy katalog spraw podlegających opiniowaniu. Zatem rada sportu opiniuje w szczególności:  strategie rozwoju miasta w zakresie kultury fizycznej, 19
  • 22.    projekt budżetu w części dotyczącej kultury fizycznej, programy rozwoju bazy sportowej na danym terenie, w tym w szczególności miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego w zakresie dotyczący terenów wykorzystywanych na cele kultury fizycznej, projekty uchwał w sprawie zasad wspierania sportu. Zgodnie z ustawą o sporcie organ administracji publicznej ustala skład i zasady powoływania członków rady sportu, a także regulamin jej działania. Członkowie rad sportu wykonują swoje funkcje społecznie. Dodatkowo do zadań rady mogą ostać dopisane opiniowanie planów imprez sportowych i rekreacyjnych organizowanych przez kluby sportowe i inne organizacje działające na obszarze gminy. Organ ten może być także włączony w procedurę przyznawania nagród i wyróżnień za wysokie wyniki we współzawodnictwie sportowym oraz za osiągnięcia w działalności sportowej. Rada sportu może ukazać swoją aktywność, także poprzez formułowanie określonych opinii w zakresie bezpieczeństwa imprez sportowych. Oczywiście opinia tu nie jest jednak jednym z warunków procedury wydania zgody na zorganizowanie imprezy masowej o której mówi art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (Dz. U. Nr 62, poz. 504 z późn. zm.). Może jednak mieć wpływ na poczucie wśród organizacji sportowych większego zainteresowania problematyką bezpieczeństwa i porządku publicznego. Skład osobowy rady sportu powinien uwzględniać w pełni wszystkie organizacje i instytucje, które na co dzień zajmują się zagadnieniami rozwoju kultury fizycznej na terenie gminy. W jej skład można powołać także osoby, które swoją wiedzą, autorytetem, doświadczeniem i charyzmą mogą przyczynić się do rozwoju kultury fizycznej, z tym, że powinny być one delegowane przez właściwe organizacje i instytucje realizujące zadania z zakresu kultury fizycznej. Byłoby wskazane, aby na jej czele stanął wójt/burmistrz prezydent, ponieważ jest on organem wykonawczym gminy wykonującym zadania gminy w zakresie kultury fizycznej i sportu. Takie forum sprzyjać będzie merytorycznym, twórczym i ciekawym debatom o kierunkach rozwoju sportu w gminie. Z jednej strony Prezydent uzyska informacje od działaczy sportowych o planowanych i zamierzonych celach oraz o potrzebach finansowych, materialnych i organizacyjnych w tym zakresie, a z drugiej strony będzie mógł podzielić się wiedzą i informacjami o wielu innych problemach gminy i możliwością ich realizacji. Debata ma służyć wypracowaniu najlepszego z możliwych rozwiązań, tak by sport w gminie znalazł swoje właściwą pozycję wśród wielu zadań gminy z drugiej strony ma służyć zwiększeniu wśród działaczy sportowych poczucia ich wpływu na rozwój sportu. Powołanie nowej rady sportu i zaproszenie do jej współtworzenia sportowców i działaczy sportowych na pewno będzie umacniało poczucie wpływu na bieg tych spraw i jednocześnie przyczyni się do ich przejrzystości, a także zwiększenia udziału organizacji pozarządowych w realizowaniu zadań publicznych. GMINNA/POWIATOWA RADA DZIAŁALNOŚCI POŻYTKU PUBLICZNEGO Art. 41e ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536, z późn. zm.) przewiduje możliwość utworzenia na szczeblu samorządowym - powiatu lub gminy Rady Działalności Pożytku Publicznego. Radę Powiatową lub Radę Gminną może utworzyć organ wykonawczy właściwej jednostki samorządu terytorialnego (zarząd powiatu lub wójt/burmistrz/prezydent) na wniosek organizacji pozarządowych oraz podmiotów zrównanych (m.in. podmioty kościelne) prowadzących działalność odpowiednio na terenie powiatu lub gminy. Inicjatywa powołania takiej rady leży zatem po stronie lokalnych organizacji. Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie nie precyzuje konkretnej liczby organizacji, które musza wystąpić z takim wnioskiem, ale skoro ustawa posługuje się pojęciem „organizacje” należy przyjąć, że minimalna liczba to dwa podmioty. Kadencja Rady Powiatowej oraz Rady Gminnej trwa 2 lata. Skład rady. Rada Powiatowa oraz Rada Gminna składa się z: 20
  • 23.    przedstawicieli organu stanowiącego odpowiednio powiatu lub gminy; przedstawicieli organu wykonawczego odpowiednio powiatu lub gminy; przedstawicieli organizacji pozarządowych oraz podmiotów zrównanych prowadzących działalność na terenie odpowiednio powiat lub gminy, stanowiących co najmniej połowę członków. Oznacza to, że minimalny skład rady to osiem osób – po dwóch przedstawicieli rady i organu wykonawczego oraz czterech reprezentantów sektora pozarządowego. Zadania Zadania Rady Powiatowej oraz Rady Gminnej to w szczególności:  opiniowanie projektów strategii rozwoju powiatów lub gmin;  opiniowanie projektów uchwał i aktów prawa miejscowego dotyczących sfery zadań publicznych oraz współpracy z organizacjami pozarządowymi, w tym programów współpracy z organizacjami pozarządowymi;  wyrażanie opinii w sprawach dotyczących funkcjonowania organizacji pozarządowych;  udzielanie pomocy i wyrażanie opinii w przypadku sporów między organami administracji publicznej a organizacjami pozarządowymi;  wyrażanie opinii w sprawach dotyczących zadań publicznych, w tym zlecania tych zadań do realizacji przez organizacje pozarządowe oraz w sprawach rekomendowanych standardów realizacji zadań publicznych;  współpraca z Radą Gminną/Powiatową/Wojewódzką na zasadach partnerstwa i suwerenności stron, w szczególności przez wzajemne informowanie się o kierunkach działań. Zapis „w szczególności” oznacza, że powyższe zadania mogą być rozszerzane, jednak biorąc pod uwagę fakt, iż rada jest organem konsultacyjnym i opiniodawczym nie powinny one wykraczać poza tę formę aktywności. Rada Powiatowa lub Rada Gminna ma 14 dni na wydanie opinii od dnia doręczenia projektu programu współpracy oraz projektu strategii rozwoju powiatu lub gminy. Jeśli nie przedstawi w tym terminie opinii, będzie to rozumiane jako rezygnacja z prawa do jej wyrażenia. Niezbędna uchwała Organ stanowiący odpowiednio powiatu lub gminy określi, w drodze uchwały, tryb powoływania członków oraz organizację i tryb działania odpowiednio Rady Powiatowej lub Rady Gminnej, biorąc pod uwagę potrzebę zapewnienia reprezentatywności organizacji pozarządowych oraz podmiotów zrównanych, terminy i sposób zgłaszania kandydatur na członków Rady Powiatowej lub Rady Gminnej oraz potrzebę zapewnienia sprawnego funkcjonowania tych Rad. W Radzie powinni więc znaleźć się przedstawiciele organizacji, prowadzących możliwie jak najwięcej rodzajów działalności pożytku publicznego. Doświadczenie funkcjonowania rad pożytku publicznego pokazuje, że organy administracji publicznej ogłaszają otwarty nabór, dając możliwość zgłaszania kandydatur przez organizacje pozarządowe, a następnie spośród osób zgłoszonych dokonują wyboru składu rady. Podjęcie stosownej uchwały, w sprawie zasad funkcjonowania rady jest niezależne od aktywności organizacji w zakresie powołania rady. Uchwała podejmowana jest raz i obowiązuje do czasu jej zmiany. WSPÓLNE ZESPOŁY OPINIODAWCZO-DORADCZE – DIALOG OBYWATELSKI. Art. 5 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. 2010 r. Nr 234, poz. 1536 ze zmianami) wskazuje jako jedną z 21
  • 24. przykładowych form współpracy samorządu z organizacjami pozarządowymi możliwość tworzenia wspólnych zespołów o charakterze doradczym i inicjatywnym, złożonych z przedstawicieli organizacji pozarządowych, podmiotów zrównanych oraz przedstawicieli właściwych organów administracji publicznej. Przykładem takiego zespołu mogą być funkcjonujące w Poznaniu – komisje dialogu obywatelskiego. Zgodnie z Zarządzeniem nr 317/2012/P Prezydenta Miasta Poznania z dnia 16 maja 2012r. Komisje Dialogu Obywatelskiego mają charakter inicjatywno-doradczy, a do ich zadań należy w szczególności:  współpraca z właściwą merytorycznie komórką organizacyjną Urzędu Miasta Poznania w celu polepszenia i podwyższenia efektywności działań kierowanych do mieszkańców Miasta Poznania;  opiniowanie dokumentów i projektów aktów prawnych wydawanych przez organy Miasta w zakresie działalności danej Komisji Dialogu Obywatelskiego;  określanie potrzeb społecznych i sposobu ich zaspokajania;  występowanie do organów Miasta Poznania z odpowiednimi wnioskami w zakresie swojej działalności;  aktywna współpraca z Poznańską Radą Działalności Pożytku Publicznego, w tym opiniowanie projektów aktów prawnych na jej wniosek. Powołanie Komisji dialogu obywatelskiego może zainicjować minimum 10 organizacji pozarządowych gotowych do współpracy przy realizacji zadań merytorycznych wpisujących się w zakres zadań danej komórki organizacyjnej Urzędu Miasta Poznania. Każda organizacja pozarządowa, prowadząca działalność statutową w ramach obszaru zainteresowania danej Komisji Dialogu Obywatelskiego, może przystąpić do Komisji Dialogu Obywatelskiego. W roku 2012 w Poznaniu funkcjonowało 5 Komisji Dialogu Obywatelskiego:      przy Wydziale Kultury i Dziedzictwa, przy Wydziale Ochrony Środowiska, przy Wydziale Oświaty, przy Wydziale Zdrowia i Spraw Społecznych, przy Pełnomocniku Prezydenta ds. Osób Niepełnosprawnych. Celem powołania Komisji Dialogu Obywatelskiego było przede wszystkim inicjowanie współdziałania środowiska pozarządowego i samorządu oraz kształtowanie dialogu i partnerstwa służącego wypracowaniu wspólnych rozwiązań w poszczególnych obszarach funkcjonowania miasta. Utworzone Komisje Dialogu Obywatelskiego regularnie prowadziły spotkania i miały charakter inicjatywno-doradczy. W skład Komisji, oprócz przedstawicieli organizacji trzeciego sektora, wchodzili również pracownicy odpowiednich komórek organizacyjnych Urzędu Miasta Poznania. Pracami Komisji kierował Przewodniczący wybierany na pierwszym spotkaniu, natomiast jego kadencja trwała do końca danego roku kalendarzowego. Do 31 grudnia 2012 roku wszystkie Komisje Dialogu Obywatelskiego odbyły łącznie 50 posiedzeń. 22
  • 25. III. Aktywne narzędzia i techniki prowadzenia konsultacji Autorzy: dr Andrzej Ferens (red), Piotr Drzewiński, Maciej Olejnik 1. Uwagi wprowadzające Niniejsza część podręcznika jest poświęcona jednemu z kluczowych zagadnień związanych z mechanizmami konsultacji jakim jest prezentacja i analiza technik i narzędzi konsultacji społecznych. Proponowany i omówiony katalog nie może i nie jest, ze względu na ograniczone rozmiary opracowania, w pełni wyczerpujący. Mnogość spotykanych współcześnie rozwiązań jest zaiste imponująca. Brytyjczycy rozwijający od dłuższego czasu różne formy uczestnictwa obywatelskiego w tworzeniu i realizacji polityk publicznych wymieniają ich blisko 100. Zasadniczą intencją towarzyszącą w zestawianiu takiego katalogu przedmiotowych technik i narzędzi było z jednej strony takie ich wyselekcjonowanie aby były one możliwie do wykorzystania w polskiej praktyce działań konsultacyjnych. Z drugiej zaś strony ważnym jest aby zachęcać organizatorów tego typu przedsięwzięć do sięgania po nowoczesne ich formuły, wzbogacające nasze życie publiczne o takie, które noszą znamiona innowacji społecznych, uatrakcyjniających paletę stosowanych dotychczas rozwiązań. Stąd zawarto tu propozycje, które mogą być traktowane jako unikalne i przy pierwszym ich oglądzie potraktowane jako trudne do praktycznego zastosowania. Ważnym ustaleniem, które zostało przez nas poczynione to niezbędne rozróżnienie między technikami a narzędziami. Dla precyzji za technikę ewentualnie metodę rozumieć należy każdorazowo zespół racjonalnie uzasadnionych, powtarzalnych i skutecznych czynności związanych z różnymi sposobami przygotowywania i zrealizowania określonego działania. Narzędziem z kolei są przedmioty, urządzenia czy konkretne instrumenty pozwalające na bezpośrednie wykonanie zaplanowanych czynności czy pracy. W tym sensie spotkania otwarte dla mieszkańców są dla nas techniką konsultacji a wykorzystane w ich trakcie narzędzia jakimi mogą być ankiety, czy konkretne sposoby uzgadniania wspólnej opinii to są właśnie te narzędzia konsultacji jakie mogą zostać wykorzystane w trakcie tej procedury. Konstruując opis technik i narzędzi starano się zadbać o ich prostotę i praktyczną użyteczność. Stąd każdorazowo ich opis zaczyna się od krótkiej charakterystyki istoty i opisu danej techniki, następnie wskazaniu potencjalnych uczestników /czy użytkowników/ tychże technik i narzędzi. Następnym fragmentem jest ich zilustrowanie poprzez przywołanie praktycznych przykładów zastosowań. Nic tak bowiem nie działa zachęcająco jak przykłady dobrych wdrożeń. Powinno to służyć budowaniu dobrego nastawienia do korzystania z proponowanych rozwiązań poprzez wykorzystywanie i co może ważniejsze twórcze rozwijanie tego co najlepsze w polskich praktykach partycypacji obywatelskiej w sprawach publicznych. Ostatnia część to swoiste podsumowanie w postaci analizy zalet i wad omawianej techniki przez co chcemy Państwa zachęcić do głębszej refleksji nad każdą techniką partycypacji i sprowokować do myślenia co zrobić aby wydobyć ich mocne strony i redukować negatywne aspekty. 23
  • 26. Kolejny ważny aspekt myślenia o konsultacjach zmierza do udzielenia odpowiedzi na pytanie jak dobierać techniki i narzędzia konsultacji do potrzeb i właściwości określonych grup społecznych i charakterystyki tematu prowadzonych konsultacji. Zapewne nie ma tutaj jednoznacznych rekomendacji poza oczywistymi generaliami, które mogą polegać na tym, iż nie adresujemy konsultacji z wykorzystaniem internetu do grup społecznych, które nie mają do niego dostępu lub z niego nie korzystają. Na niektóre z tych zależności zwrócimy Państwa uwagę abyście się ustrzegli ewidentnych błędów jakie mogą się pojawić zwłaszcza na etapie planowania procedur konsultacyjnych. W trakcie prowadzenia konsultacji można wykorzystywać różne techniki i narzędzia. Ostateczny ich przebieg może konsultacji może tym samym być oryginalną kombinacją kreowaną na użytek konkretnych sytuacji. Stąd nasza sugestia aby proponowane poniżej sposoby konsultowania nie traktować w kategoriach ścisłego przepisu na sukces ale jako sugestie do wykorzystania w budowaniu własnych pomysłów na udane konsultacje społeczne, gdzie zbiegnie się inwencja i dobra wola organizatorów z determinacją i potencjałem społeczności. Techniki a narzędzia konsultacji: Technika zespół racjonalnie uzasadnionych, powtarzalnych i skutecznych czynności związanych z różnymi sposobami przygotowywania i zrealizowania określonego działania Narzędzie przedmioty, urządzenia czy konkretne instrumenty pozwalające na bezpośrednie wykonanie zaplanowanych czynności czy pracy. 2. Analiza wybranych technik i narzędzi konsultacji społecznych Warto podkreślić, że istnieje ponad 100 technik prowadzenia konsultacji. Poniżej omówiono jedynie najczęściej stosowane techniki w Polsce. 1) Zbieranie informacji oraz opinii pracowników instytucji publicznych Istotą techniki jest gromadzenie oraz analizowanie informacji przydatnych na etapie przygotowywania konsultacji społecznych, tzn. szczegółowych danych dotyczących przedmiotu konsultacji; informacji odnośnie nastrojów panujących w społeczności lokalnej oraz 24
  • 27. wśród zainteresowanych osób wobec planowanego przedsięwzięcia; oraz opinii urzędników na temat celowości jego realizacji. Wszystkie powyższe informacje są dostarczane przez urzędników administracji publicznej pozostających w formalnym kontakcie z organizacjami pozarządowymi, przedsiębiorcami oraz innymi osobami i stowarzyszeniami zainteresowanymi kwestiami podlegającymi konsultacjom. Urzędnicy udzielają informacji organizatorom konsultacji w ramach swoich obowiązków służbowych przy pomocy takich narzędzi, jak raport, notatka oraz spotkania w terenie i narady. Z tych narzędzi władze gminy bardzo często korzystają podczas tworzenia (albo uaktualniania) dokumentów strategicznych. Miało to miejsce m.in. w przypadku prac nad aktualizacją dwóch dokumentów: Strategii Rozwoju Gminy Parczew na lata 2007-2015 oraz Planu Rozwoju Lokalnego Gminy Parczew na lata 2007-2015. Na podstawie zebranych, dzięki wyżej wymienionym narzędziom, materiałów zostały opracowane robocze wersje obu dokumentów, które później były konsultowane z mieszkańcami gminy. Zalety Wady Jest to prosty sposób na zdobycie podstawowych informacji na temat przedmiotu konsultacji oraz stosunku obywateli do proponowanego przedsięwzięcia. Nie zawsze urzędnicy są na tyle wyszkoleni, aby móc prawidłowo odczytywać nastroje społeczności lokalnej oraz ludzi bezpośrednio zainteresowanych przedmiotem konsultacji. Bezkosztowość. Urzędnicy udzielają informacji w ramach swoich obowiązków służbowych. Urzędnicy stosunkowo rzadko decydują się na krytykę przedsięwzięć planowanych przez ich przełożonych. Informacje zdobyte dzięki tej technice stanowią punkt wyjścia do pracy nad organizacją konsultacji społecznych. Uzyskane informacje nie są reprezentatywne. 2) Analiza opinii, komentarzy oraz skarg przesyłanych przez obywateli Istotą techniki jest zachęcanie organizacji pozarządowych, przedsiębiorców oraz innych osób i stowarzyszeń zainteresowanych przedmiotem konsultacji do udzielania komentarzy na jego temat, oraz dokładne przeanalizowanie wszystkich tych uwag. Zastosowanie tej techniki może przynieść organizatorom konsultacji (w tym przypadku są to najczęściej władze publiczne) korzyści tylko wtedy, gdy szeroko zostały rozpropagowane informacje na temat: sposobu wzięcia udziału w konsultacjach; oraz kwestii podlegających konsultacjom. Ponadto organizatorzy konsultacji powinni opracować proste procedury przyjmowania wszystkich komentarzy i wyczerpująco informować zainteresowane strony oraz społeczeństwo, które sugestie zostały przez nich uwzględnione, a które nie (i dlaczego). Wszyscy obywatele mogą posługiwać się tą techniką. Najczęściej czynią to ludzie specjalizujący się w kwestiach podlegającym konsultacjom oraz bezpośrednio zainteresowani. Przy zastosowaniu tej techniki ludzie korzystają z takich narzędzi, jak maile, listy, portale społecznościowe czy też rozmowa z urzędnikami. Podczas prac nad Projektem Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego 2020 korzystano z powyższych narzędzi w sposób następujący: 25
  • 28. Po pierwsze, uwagi i opinie były zgłaszane poprzez specjalnie stworzony formularz on-line, który pozwalał na ich zapisanie bezpośrednio na serwerach internetowych Urzędu Marszałkowskiego. Po drugie, konsultacje z zainteresowanymi prowadzone były poprzez formularz zgłaszania uwag możliwy do pobrania ze strony internetowej Urzędu Marszałkowskiego, który następnie można było wypełnić i wysłać tradycyjną pocztą lub na adres e-mail specjalnie stworzony na potrzeby konsultacji społecznych projektu Strategii. Po trzecie, wszystkie strony mogły przekazywać swoje komentarze na tych portalach społecznościowych, na których znajduje się profil Urzędu Marszałkowskiego. Wszystkie komentarze zostały poddane analizie przez organizatorów konsultacji. Informacje dotyczące włączenia bądź też pominięcia zaproponowanych poprawek zostały umieszczone w dokumencie Sprawozdanie z konsultacji społecznych Projektu Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego 2020, który został udostępniony na stronie internetowej Urzędu Marszałkowskiego. Zalety Wady Bezpłatne otrzymywanie informacji zwrotnych. Niewielka reprezentatywność otrzymanych opinii. Oszczędność czasu i środków przy zastosowaniu tej techniki. W komentarzach ludzie koncentrują się najczęściej na krytyce obecnych rozwiązań, a nie na proponowanych zmianach. Odpowiednie stosowanie tej techniki poprawia wizerunek organizatora konsultacji, pokazuje bowiem, że dany urząd jest otwarty na uwagi społeczeństwa. 3) Dni otwarte, pokazy uliczne, festyny Istotą tej techniki jest wzbudzenie zainteresowania wśród jak największej liczby osób przedmiotem konsultacji społecznych oraz zachęcenie ich do zabrania w nich głosu. Aby zapewnić wysoką frekwencję na uroczystościach, są one organizowane w takim miejscu i czasie, który odpowiada większości mieszkańcom danej gminy (tzn. najczęściej w dzień wolny od pracy w centrum gminy). Ponadto w celu przyciągnięcia dużej liczby osób na tego typu imprezę jej organizator musi zapewnić różnego rodzaju atrakcje. Natomiast aby nakłonić ludzi do wzięcia udziału w konsultacjach ich organizatorzy powinni rozdawać atrakcyjne materiały informacyjne oraz promocyjne na temat konsultowanych kwestii oraz różnego rodzaju kwestionariusze i ankiety, przy pomocy których obywatele mogą wyrazić swoje stanowisko. Organizatorzy konsultacji bądź też wyznaczeni przez nich eksperci powinni także być zdolni do udzielania odpowiedzi na każde (a przynajmniej na większość) pytanie dotyczące spraw podlegających konsultacjom. Każda osoba obecna na uroczystościach może wziąć udział w tej formie konsultacji. Technikę tę stosuje się wtedy, gdy pragniemy przekonać do udziału w konsultacjach społecznych setki-tysiące obywateli. Przy zastosowaniu tej techniki można korzystać z takich narzędzi konsultacyjnych, jak prezentacja multimedialna, kwestionariusz, ankieta czy też dyskusja obywateli między sobą oraz z organizatorami konsultacji. Z narzędzi tych skorzystano m.in. podczas festynu osiedlowego, który miał miejsce na placu Józefa Piłsudskiego na Karłowicach we Wrocławiu. 26
  • 29. W trakcie imprezy odbyły się konsultacje w sprawie zagospodarowania wyżej wymienionego placu. W ich początkowej fazie 4 grupy studentów architektury zaprezentowały swoje koncepcje zagospodarowania placu. Po zakończeniu prezentacji mieszkańcy osiedla mieli możliwość zabrania głosu. Wyniki konsultacji zostały dołączone do regulaminu konkursu na zagospodarowanie placu, który był organizowany przez Stowarzyszenie Architektów Rzeczypospolitej Polskiej oraz firmę AMS. Zalety Wady Przy pomocy tej techniki kształtuje się tożsamość lokalna i wzmocnieniu ulegają więzi społeczne. Propozycje uczestników konsultacji często bywają nierealne. Stosunkowo wysoka reprezentatywność opinii otrzymywanych od obywateli. Opinie te są uzyskiwane w bardzo krótkim czasie. 4) Spotkania otwarte Istotą tej techniki jest organizowanie spotkań publicznych – tzn. takich, w których mogą uczestniczyć wszyscy obywatele - w celu rozpatrzenia konkretnych kwestii i problemów społeczno-politycznych. Spotkania te odbywają się głównie w miejscach publicznych (np. w urzędach publicznych). W ich trakcie każdy obywatel może zaprezentować swoje stanowisko. Aby spotkanie otwarte się powiodło należy wykonać następujące czynności:  zorganizować szeroką akcję informacyjną dotyczącą daty, miejsca oraz przedmiotu konsultacji;  z odpowiednim wyprzedzeniem przesłać zaproszenia do udziału w spotkaniu otwartym do tych osób, które mogą wnieść istotny wkład w rozwiązanie problemów podlegających konsultacjom;  udostępnić materiały informacyjne na temat przedmiotu konsultacji kilkakilkanaście dni przed spotkaniem, tak aby jego uczestnicy mieli możliwość merytorycznego przygotowania się do niego;  przystosować warunki spotkania do potrzeb osób niepełnosprawnych pragnących wziąć w nim udział;  określić główny cel spotkania oraz ustalić jego harmonogram. Organizator konsultacji powinien wymagać przestrzegania harmonogramu od uczestników spotkania, jednakże w razie potrzeby powinien zdecydować się na zorganizowanie kolejnych spotkań otwartych;  moderować dyskusją tak, aby jak największa ilość osób mogła się wypowiedzieć w trakcie spotkania. Organizator spotkania powinien pilnować, czy jego uczestnicy zabierają głos w kwestiach odnoszących się do tematu konsultacji. W razie braku odpowiedniego przygotowania, organizator spotkania powinien zatrudnić zawodowego moderatora;  na bieżąco rejestrować wszystkie wypowiedzi uczestników spotkania, tak aby żadna opinia nie została później zniekształcona bądź przekłamana;  każdy obywatel, który nie zdążył zabrać głosu w dyskusji, powinien mieć możliwość wyrażenia swojego zdania na piśmie. Organizator konsultacji powinien później upublicznić tę opinię, np. na stronie internetowej, na której znajdują się szczegółowe informacje dotyczące spotkania publicznego; 27
  • 30.  sporządzić sprawozdanie z konsultacji, w którym zostaną załączone informacje na temat dalszego losu poprawek zaproponowanych w trakcie spotkania otwartego (czy zostały one uwzględnione, czy też nie, oraz dlaczego). Warto ponownie podkreślić, że technikę tę cechuje maksymalna otwartość, każdy obywatel może bowiem wziąć udział w spotkaniu publicznym. Przy zastosowaniu tej techniki można skorzystać z takich narzędzi konsultacyjnych, jak wystąpienia publiczne czy też przedstawienia swoich opinii na piśmie w trakcie spotkania. Tymi narzędziami posłużono się m.in. w przypadku organizacji 3 spotkań otwartych w ramiach prac nad Strategią Zintegrowanego Rozwoju Miasta Łodzi 2020+. Warto podkreślić, że informacje o tych konsultacjach (w tym o 3 spotkaniach otwartych) były zamieszczane nie tylko na stronie internetowej Urzędzie Miasta Łodzi oraz w Biuletynie Informacji Publicznej, ale także na popularnym portalu społecznościowym Facebook. Do szeregu organizacji pozarządowych, przedsiębiorców oraz środowisk naukowych i studenckich przesłano zaproszenia do udziału w spotkaniach otwartych. Łącznie wzięło w nich udział blisko 300 uczestników, w tym przedstawiciele 46 organizacji pozarządowych, 129 osób prywatnych, przedstawiciele izb, zrzeszeń, przedsiębiorstw, uczelni, administracji publicznej, Rady Miejskiej, rad osiedli, partii politycznych oraz instytucji kultury. Dzięki tym spotkaniom zebrano kilkaset sugestii do projektu Strategii, z których część została uwzględniona. Zalety Wady Jest to okazja do komentowania spraw, które dotyczą danej grupy pośrednio bądź bezpośrednio. Ludziom trudno jest się wypowiadać w kwestiach, w których brak im doświadczenia bądź wiedzy. Każdy obywatel może wyrazić swoją opinię. Temat konsultacji może się okazać zbyt złożony lub za bardzo abstrakcyjny dla większości uczestników. Dyskusję mogą zdominować osoby najbardziej elokwentne, a nie najlepiej do niej przygotowane. Spotkanie otwarte z mieszkańcami Brzezinki 28
  • 31. 5) Panel ekspertów     Istotą tej techniki są spotkania w gronie ekspertów, w trakcie których: oceniają oni dotychczasowe funkcjonowanie poszczególnych rozwiązań, które stały się przedmiotem konsultacji (np. dotychczasowy sposób prowadzenia polityki społecznej przez władze gminy); wyznaczają ogólne kierunki rozwoju, które powinny być skonkretyzowane na dalszym etapie konsultacji (np. kierunki rozwoju gminy określane w dokumentach strategicznych gminy); dyskutują nad nowymi zjawiskami dotykającymi społeczność lokalną (np. zagospodarowanie obszarów gminy dotkniętych szkodami górniczymi); starają się znaleźć rozwiązania dla konkretnych problemów gminy/regionu/państwa (np. problem wysokiego bezrobocia wśród osób niepełnosprawnych). Jeśli organizator konsultacji decyduje się na użycie tej techniki, to powinien zaprosić do panelu ekspertów specjalistów pochodzących z wielu różnych instytucji oraz środowisk, dysponujących wysoce zaawansowaną wiedzą teoretyczną bądź praktyczną. W ten sposób zyska możliwość poznania poglądów wielu stron. Ze względu na profesjonalizm ich autorów, opinie te są najczęściej rzetelnie przygotowane. Warto jednak pamiętać, że niektórzy eksperci są bardzo silnie związani ze swoim środowiskiem, co w konsekwencji może prowadzić do tego, że w swych opiniach będą koncentrować się głównie na promowaniu jego interesów, a nie na dobrze ogółu. Z panelu eksperckiego można korzystać poprzez używanie m.in. takich narzędzi, jak wystąpienia ekspertów czy też dyskusja, w której biorą udział wszyscy zaproszeni specjaliści. Z tych narzędzi skorzystano w przypadku realizacji projektu Stworzenie spójnego systemu informacji i prognozowania zmian gospodarczych w województwie podkarpackim pozwalającego na podejmowanie optymalnych decyzji w sferze rynku pracy. W panelu eksperckim wzięli udział przedstawiciele wielu stron, tzn. władzy rządowej, samorządowej, instytucji rynku pracy, urzędu statystycznego, świata nauki oraz praktycy. Każdy uczestnik panelu mógł przedstawić własne stanowisko. Następnie doszło do dyskusji pomiędzy ekspertami, którą kierował doświadczony moderator. Zalety Wady Pomaga wskazać i uporządkować najważniejsze cele i problemy dotyczące kwestii podlegających konsultacjom. Niewielka reprezentatywność otrzymanych opinii. Przynosi istotne rezultaty w postaci W niektórych przypadkach eksperci specjalistycznych opinii przygotowanych będą skupiali się na lobbowaniu za przez kompetentne do tego osoby. interesami środowiska, które reprezentują, a nie za dobrem ogółu. W większości przypadków opinie te są uzyskiwane w bardzo krótkim czasie. W niektórych przypadkach technika jest kosztowna. Eksperci mogą domagać się zapłaty za już posiadane badania, ekspertyzy, opinie, wywiady. 6) Spotkania „na żywo” w Internecie Istotą tej techniki konsultacji są rozmowy prowadzone między zainteresowanymi stronami w tym samym momencie na stronach internetowych bądź też portalach społecz29
  • 32. nościowych. Do wzięcia udziału w tego typu konsultacjach obywatel potrzebuje komputera z dostępem do sieci. Obecnie w Polsce duża część gospodarstw domowych jest wyposażona w taki sprzęt. Najczęściej to ludzie młodzi oraz w średnim wieku uczestniczą w spotkaniach „na żywo” w Internecie z władzą publiczną. Technika ta jest w mniejszym stopniu skierowana do ludzi starszych, którzy słabiej posługują się narzędziami komputerowo-internetowymi. Techniką tą nie mogą się posługiwać osoby nie posiadające dostępu do internetu. Należy podkreślić, że z każdym rokiem liczba ludzi nie dysponująca dostępem do internetu spada. Przy zastosowaniu tej techniki można korzystać z takich narzędzi konsultacyjnych, jak czat czy też telekonferencja. Tym pierwszym narzędziem posługuje się Ministerstwo Środowiska podczas prac nad tworzeniem Narodowego Programu Leśnego. Organizuje ono czat po każdej konferencji (panelu ekspertów), w którym mogą wziąć udział wszyscy obywatele. Ministerstwo Środowiska gwarantuje pełną anonimowość uczestnikom czatu. Żeby wziąć w nim udział nie trzeba się nawet logować. Każdy użytkownik czatu może natomiast zostać zbanowany (usunięty z niego) przez moderatora, którym jest urzędnik ministerialny, za:  obrażanie, poniżanie innych użytkowników;  używanie słownictwa powszechnie uważanego za wulgarne i obraźliwe, grożenie;  oczernianie, znieważanie, publikowanie niesprawdzonych informacji o innych użytkownikach, zamieszczanie linków prowadzących do stron o tematyce erotycznej, łamiących prawo oraz naruszających dobre obyczaje;  wchodzenie na czat mimo otrzymanego wcześniej bana (np. z innego komputera, konta, itp.). Wszystkie sugestie zgłoszone podczas czatu są analizowane przez urzędników ministerstwa. Niektóre z nich są poddawane pod dyskusję na kolejnym posiedzeniu panelu ekspertów. Zalety Wady Znaczna redukcja kosztów związana z organizacją spotkania. Osoby nie posiadające dostępu do internetu bądź nie potrafiące obsługiwać się komputerem są wykluczone z tej techniki konsultacji. Błyskawiczna komunikacja na odległość. Dyskusja może zostać zdominowana przez najlepiej funkcjonujące grupy Jeżeli organizator konsultacji interesu. przeprowadził szeroką akcję informacyjną, to w czacie może wziąć udział bardzo wiele osób. Kwestie techniczne nie ograniczają ilości ludzi uczestniczących w konsultacjach, tak jak to bywa na spotkaniach otwartych. Minimalizowanie czasu komunikacji, procesu decyzyjnego oraz obiegu informacji. 7) Wywiady indywidualne Wywiady indywidualne są jedną z najstarszych i najprostszych technik konsultacji społecznych. Polega ona na zadaniu szeregu pytań na podstawie przygotowanego wcześniej 30
  • 33. kwestionariusza. Technika ta pozwala na zdobycie szczegółowej wiedzy na temat poglądów, postaw, zachowań i motywacji wybranych grup osób. W kontekście konsultacji społecznych wywiady indywidualne szczególnie mogą być przydatne w początkowych etapach procesu, jako pewien wstęp do właściwych, pogłębionych działań. Mogą także stanowić ważny element uzupełniający konsultacje w stosunku do tych podmiotów, które z pewnych powodów nie znalazły się w ,,głównym nurcie” zainteresowania. Ważne jest, by wywiad ten był przeprowadzony fachowo, a kwestionariusz z pytaniami został profesjonalnie skonstruowany. Osoba przeprowadzająca wywiad powinna być dla ankietowanego neutralna i nie związana z konsultowaną tematyką. Kwestionariusz zaś powinien zawierać odpowiednio zadane, logicznie poukładane i częściowo ,,zazębiające się” pytania, aby na podstawie analizy udzielonych odpowiedzi, można było wyciągnąć wnioski wnoszące coś do konsultacji. Wywiady indywidualne są bardzo powszechną techniką konsultacji. Korzystają z nich bardzo różne podmioty w wybranych przypadkach i na różnych poziomach. Wywiady przeprowadzane mogą być praktycznie z każdą osobą, która w jakikolwiek związana jest z tematem konsultacji. Opisywana technika jest bardzo uniwersalna, a stosowane w jej obrębie narzędzia bardzo zróżnicowane. Wywiady indywidualne zostały między innymi wykorzystane w trakcie prac nad przebudową ulicy Kawęczyńskiej w Warszawie. Konsultacje organizowano w październiku i listopadzie 2010 r. Przeprowadzono je z działaczami społecznymi oraz przedstawicielami instytucji i zakładów znajdujących się przy ul. Kawęczyńskiej. Wszystkie uzyskane w ten sposób pomysły i uwagi zostały przeanalizowane i pogrupowane w ramach sześciu obszarów tematycznych: 1. organizacja ruchu, 2. uregulowanie kwestii parkowania, 3. dostosowanie ulicy do potrzeb niechronionych uczestników ruchu, w tym do grup o specjalnych potrzebach, 4. rodzaje nawierzchni, 5. estetyka, 6. inne. Tak zebrane i pogrupowane informacje następnie zostały wykorzystane przy tworzeniu projektu remontu ulicy. Zalety Wady Bardzo uniwersalna technika. Często bez zastosowania dodatkowych technik konsultacji rezultaty mogą okazać się nazbyt ogólne lub nie całościowe Stosunkowo prosta i szybka w przygotowaniu i przeprowadzeniu. Osoby, z którymi przeprowadzany jest wywiad, mogą udzielać nieprzemyślanych bądź nawet nieprawdziwych odpowiedzi, chcąc jak najszybciej go ,,odbębnić”. Nie wymaga znacznych nakładów finansowych. 8) Otwarta przestrzeń (Open Space) Technika ta stanowi stosunkowo prosty i rozpowszechniony sposób konsultacji, umożliwiający spotkanie i rozmowę kilku osobom lub nawet 2 tys. uczestnikom. Jest ona także bardzo elastyczną techniką, którą łatwo można dostosować do bardzo wielu tematów, 31
  • 34. okoliczności i wariantów. Jej istotą jest samoorganizacja. Uczestnicy konsultacji (poza z góry „danym” tematem) w zasadzie w żaden sposób nie są ograniczani. Sami decydują, jak będą procedować, jakimi kwestiami będą się zajmować, czy też w jaki sposób podsumują swoją pracę. Podstawą techniki „Open Space” jest brak selekcji uczestników. Każdy, kto zainteresowany jest tematem zawartym w tytule, ma prawo przyjść i zabrać głos w dyskusji. Spotkania najczęściej przebiegają w ten sposób, że po oficjalnym otwarciu uczestnicy zgłaszają propozycje poszczególnych wątków rozmowy i namawiają innych, aby przyłączyli się do grupy, która dane zagadnienie omawia. Takich grup powstać może wiele i dlatego też ważne jest, aby organizatorzy zadbali zawczasu o odpowiednie przygotowanie miejsca spotkania. Mowa tu na przykład o zorganizowaniu kilku sal bądź też jednej, ale z możliwością przegrodzenia jej parawanami. Można też przygotować odpowiednie stoliki, które łatwo będzie się rozstawiać w zależności od potrzeb. Praca w grupach tematycznych nie powinna trwać dłużej niż 1,5 godziny. Każda z grup przygotowuje zwarty raport opisujący wyniki jej pracy tak, aby był on dostępny dla uczestników spoza tej grupy. Naczelną zasadą, która niejako organizuje pracę, jest to, że każdy ma prawo „głosować nogami”. Gdy kwestia podjęta w danej grupie go nie interesuje, ma prawo przejść do innej bądź na przykład odpocząć. Po zaprezentowaniu konkluzji z obrad każdej grupy albo przechodzi się do fazy podsumowującej, albo też dokonuje kolejnego podziału na podgrupy. Konsultacje kończą się planowaniem działań na przyszłość, za które uczestnicy biorą odpowiedzialność. Technologia otwartej przestrzeni sprawdza się kiedy:      poszukujemy nowych i bardziej efektywnych sposobów konsultacji, chcemy zająć się kompleksowymi tematami, kiedy tematy niosą ze sobą możliwość wywołania jakiegoś konfliktu, kiedy nikt nie zna odpowiedzi na stawiane pytania, kiedy podjęcie pojawiającego się problemu wymaga zaangażowania się w dyskusję coraz większej grupy osób. „Open Space” nie zadziała wtedy, kiedy znana jest odpowiedź na stawiane pytania lub kiedy ktoś mający funkcję kierowniczą myśli, że to właśnie on zna wszystkie rozwiązania. Technika ta wymaga także, by większość osób biorących w udział w konsultacjach, rzeczywiście była zainteresowana tematem i aktywnie uczestniczyła w pracach. Najlepiej stosować ją, gdy grupa osób w krótkim czasie chce wymienić się swoją wiedzą, przedyskutować ważne dla nich zagadnienia i znaleźć rozwiązania. Sprzyja ona wypracowaniu ogólnego konsensu i wzajemnego zrozumienia i zaufania pomiędzy członkami danej zbiorowości. Nie należy jednak spodziewać się, że dzięki niej uda się wypracować konkretne i jednoznaczne ustalenia. W tym celu konsultacje należałoby poszerzyć o dodatkową technikę. Technika „Open Space” jest bardzo elastyczną metod, stąd jej powszechne stosowanie. Szczególnie wskazana jest na początkowym etapie konsultacji. Nie ma ograniczeń co do osób, które mogą wziąć w niej udział. Jednym z przykładów zastosowania tej techniki może być spotkanie zorganizowane przez Regionalne Centrum Wspierania Inicjatyw Pozarządowych. Dnia 11 października 2011 r. odbyła się konferencja pod nazwą „Partnerstwo lokalne - i po co to wszystko?", w ramach której zorganizowano spotkanie z zastosowaniem metody „Open Space”. Wzięło w nim udział ponad 90 osób, zarówno samorządowców, jak i działaczy społecznych i kulturalnych. Podczas spotkania uczestnicy mieli okazję do wymiany doświadczeń oraz nawiązania nowych kontaktów. Zalety Wady 32
  • 35. Jest to bardzo elastyczna i nadająca się do Umożliwia przeprowadzenie dosyć „przepracowania” niemal wszystkich „ogólnych” konsultacji. Nie sprzyja tematów technika. wypracowaniu konkretnych ustaleń. Łatwa w przygotowaniu i przeprowadzeniu. Nie wymaga także sporych nakładów finansowych. Otwarta i nietworzĀ 1