Cezary Obracht-Prondzyński
Pamięcią zbiorową nazywamy, to
„co pozostaje z przeszłości w przeżyciach
członków grupy lub co czynią swoją przeszłością
–...
Pamięć, tożsamość, wspólnota
• Pamięć związana jest ściśle z budowaniem społecznej
tożsamości
• Mówimy o „socjalizacji pam...
ALE…
• Współczesne procesy: indywidualizacji,
pluralizacji, demokratyzacji, globalizacji,
regionalizacji etc. powodują, że...
Skutki:
• Spór, konflikt, kontestacja, „bunt pamięci”, „rewanż pamięci” etc.
dotyczą szczególnie grup, które dotychczas by...
Reakcje…
• Taki „bunt pamięci” wywołuje silne reakcje i „kontr-
akcje” (emocjonalne, polityczne, edukacyjne itd.)
ponieważ...
Współczesna pamięć jest:
• Dynamiczna, zmienna
• Dyskursywna i „zmediatyzowana”
• Opiera się na mechanizmach negocjacji
ko...
Pamięć a praktyka życia społecznego
• Kwestie pamięciologiczne mają zasadnicze
znaczenie dla życia społecznego, bowiem pam...
Kultura pamięci
• Daje się zdefiniować poprzez funkcje, rodzaje (typy) i praktyki
Ad. 1 Funkcje:
• Budowanie tożsamości
• ...
Ad. 2 Rodzaje pamięci
• Przekazywana ustnie i poprzez nośniki (pismo, fotografie,
przedmioty…)
• Przekazywana z pokolenia ...
Ad. 3 Praktyki…
• Praktyki są nierozerwalnie związane z
nośnikami pamięci: język, przestrzeń,
krajobraz, miejsca, obiekty,...
Specyfika Pomorza i konsekwencje dla kultury pamięci
• Wpływ procesów transformacji i ich
zróżnicowanie…
• Powiaty „dawne”...
Paradygmaty – metafory – narracje
• Autochtoniczny
• Wielokulturowy (reaktywacja, „ujawnienie”, rewitalizacja…)
• Wielorel...
10 problemów pomorskiej pamięci
• Obecni – nieobecni (np. Żydzi)
• Dominacja II w.św. i jej skutków – pozostałe epoki blad...
Tematy do dyskusji:
1. Jak prezentują się lokalne zróżnicowania pamięci. I to zarówno w skali ogólnopomorskiej (np. czy i ...
of 15

Pomorska Kultura Pamięci - 26.06

Published on: Mar 4, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - Pomorska Kultura Pamięci - 26.06

  • 1. Cezary Obracht-Prondzyński
  • 2. Pamięcią zbiorową nazywamy, to „co pozostaje z przeszłości w przeżyciach członków grupy lub co czynią swoją przeszłością – zbiór wspomnień o zdarzeniach (rzeczywistych lub zmyślonych) przeżytych bezpośrednio lub takich, o którym wiedza przekazywana jest z pokolenia na pokolenie w tradycji ustnej, pisanej oraz za pośrednictwem kanałów informacyjnych” • (T. Kwiatkowski, A.Szpociński, Przeszłość jako przedmiot przekazu, Warszawa 2006, s.12)
  • 3. Pamięć, tożsamość, wspólnota • Pamięć związana jest ściśle z budowaniem społecznej tożsamości • Mówimy o „socjalizacji pamięciowej” (mnemonic sozialization), dzięki której zbiorowości zyskują cechy „wspólnoty pamięci” (community of memory) • Cechą takiej wspólnoty jest podzielanie tego samego obrazu przeszłości • Dzieje się tak dzięki wspólnej „przestrzeni narracyjnej”, w ramach której wspólnota interpretuje podobnie przeszłość, wykorzystując to do konstruowania własnej tożsamości • Głównym narzędziem budowania takiej „przestrzeni narracyjnej” była szkoła oraz tworzone i zarządzane przez państwo instytucje kultury (w tym media)
  • 4. ALE… • Współczesne procesy: indywidualizacji, pluralizacji, demokratyzacji, globalizacji, regionalizacji etc. powodują, że pamięć uwalnia się spod nadzoru państwa (nadzór ten nigdy zresztą nie był do końca konsekwentny i pełny bo wymagałoby to w pełni totalitarnego państwa) • W miejsce „wspólnoty narracji” powstają zróżnicowane, spluralizowane i konkurencyjne „narracje pamięci” • Co więcej – pamięć i jej symboliczne instrumentarium stają się narzędziami i obszarami sporu
  • 5. Skutki: • Spór, konflikt, kontestacja, „bunt pamięci”, „rewanż pamięci” etc. dotyczą szczególnie grup, które dotychczas były marginalizowane, zapominane, pomijane, dyskryminowane, pomniejszane, zwyciężane… Które miały problem z „przebiciem się”, dostępem do głównych nurtów dyskursu pamięciologicznego i tożsamościowego • W ostatnich latach w ramach „rewanżu pamięci” do głosu dochodzą „banici pamięci”. Ci, którzy MILCZELI (wspólnoty plemienne, „ludy niepiśmienne”, mniejszości, kobiety, grupy pograniczne, kraje peryferyjne, niższe klasy społeczne…) • Grupy te mówią: MAMY PRAWO DO SWOJEJ INNEJ PAMIĘCI • M. Foucault używał terminu „przeciw-pamięci” (countermemory). To pamięć: nieuprzywilejowana, „defaworyzowana”, krytykowana jako fragmentaryczna, naiwna, nieadekwatna, „niezgodna z nauką”
  • 6. Reakcje… • Taki „bunt pamięci” wywołuje silne reakcje i „kontr- akcje” (emocjonalne, polityczne, edukacyjne itd.) ponieważ: a) KONTESTUJE ukształtowaną wspólnotową tożsamość i poddaje ją reinterpretacji b) burzy dotychczasową hierarchię dyskursów i przekracza ustalone granice c) narusza różnego rodzaju tabu społeczne oraz ujawnia „prawdy niewygodne” d) wprowadza „wątki nieuprawnione” e) i NIEMAL ZAWSZE prowadzi do konfliktów ponieważ podważa PRAWO DO WŁADZY grup dominujących
  • 7. Współczesna pamięć jest: • Dynamiczna, zmienna • Dyskursywna i „zmediatyzowana” • Opiera się na mechanizmach negocjacji konfrontowanych z mechanizmami władzy i podporządkowania • Zróżnicowana, fragmentaryczna, selektywna, polifoniczna i policentryczna (coraz bardziej też sprywatyzowana) • Nasycona emocjonalnie
  • 8. Pamięć a praktyka życia społecznego • Kwestie pamięciologiczne mają zasadnicze znaczenie dla życia społecznego, bowiem pamięć jest (bywa) „aktywna” i „aktywizująca”: „pamięcią społeczną jest wszystko to, co z przeszłości trwa w teraźniejszości, i wszystko to, co w teraźniejszości czyni się wyobrażeniami o przeszłości” (M. Golka, Pamięć społeczna i jej implanty, Warszawa 2009, s.7) • Wynika to z tego, że pamięć związana jest z: a) wartościami i ocenami b) symbolami c) praktykami czerpiącymi z zasobów: wiedzy, tradycji oraz ideologii
  • 9. Kultura pamięci • Daje się zdefiniować poprzez funkcje, rodzaje (typy) i praktyki Ad. 1 Funkcje: • Budowanie tożsamości • Wybór symboli • Przekaz wiedzy i interpretacje własnej historii • Potwierdzanie wartości grupy i przekazywanie wartości uznanych przez grupę za ważne • Tworzenie i podtrzymywanie autorytetów grupowych • Przekazywanie kompetencji kulturowych • Budowanie granicy międzygrupowej i określanie relacji międzygrupowych • Zasób ideologiczny • Uprawomocnianie władzy lub uprawomocnianie buntu przeciwko niej
  • 10. Ad. 2 Rodzaje pamięci • Przekazywana ustnie i poprzez nośniki (pismo, fotografie, przedmioty…) • Przekazywana z pokolenia na pokolenie lub też „zapominana” • Pamięć świadków i „przekazywana” (pośrednia) • „Uśpiona” (bierna, dyskretna, rzadko przywoływana, potencjalna…) i aktywna • Pamięć archiwalna (pełna) i selektywna • Spójna i niejednorodna • Uniwersalna i lokalna, środowiskowa • Pamięć grup dominujących i zdominowanych • Pamięć „nabożna” i „ironiczna” • Pamięć spraw wyjątkowych i „banalnych”, wydarzeń i codzienności • Pamięć kreowana i „spontaniczna”, inscenizowana i autentyczna
  • 11. Ad. 3 Praktyki… • Praktyki są nierozerwalnie związane z nośnikami pamięci: język, przestrzeń, krajobraz, miejsca, obiekty, pomniki, cmentarze, pismo, archiwa, biblioteki, sztuka, media, fotografie… • M. Kula: „Przeszłość odzwierciedla się praktycznie w każdym przedmiocie i zjawisku, które trwa do dziś. W konsekwencji nośnikiem pamięci o przeszłości, przynajmniej potencjalnym, jest dosłownie wszystko”. (Nośniki pamięci historycznej, Wwa 2002, s. 7-8)
  • 12. Specyfika Pomorza i konsekwencje dla kultury pamięci • Wpływ procesów transformacji i ich zróżnicowanie… • Powiaty „dawne” i nowe” • Podziały w okresie międzywojennym (w tym WMG) • Długotrwałość niemieckiej obecności państwowej • Tradycje Prus Królewskich • Reformacja • Księstwa pomorskie i Krzyżacy
  • 13. Paradygmaty – metafory – narracje • Autochtoniczny • Wielokulturowy (reaktywacja, „ujawnienie”, rewitalizacja…) • Wieloreligijny • Mniejszościowy (autochtoniczny i postmigracyjny) • Pionierski • „Przeniesiony” – repatriacyjny (Kresowy) • „Wypełnianie pustki” – zagospodarowujący Ziemie Odzyskane • „Atlantyda Północy” • Zakorzeniający • Pomorze – „trudna ojczyzna”? • Pogranicze • Odpominający • Śladami… • Transnarodowy • Emigracyjny / wysiedleniowy • Genius loci – renesans małych ojczyzn • Uobywatelniający • Integracyjny • „Prywatyzujący” historię (rodzinne genealogie) • Martyrologiczny • Pozytywistyczny
  • 14. 10 problemów pomorskiej pamięci • Obecni – nieobecni (np. Żydzi) • Dominacja II w.św. i jej skutków – pozostałe epoki bladym tłem (tu też najwięcej kontrowersji: Splett, Gryf Pomorski, Spanner, Łupaszka, „dziadek z Wermachtu”…) • Ale są próby ich „rewitalizowania” w nawiązaniu do lokalnych i środowiskowych kontekstów (np. książęta gdańscy, miejska republika, WMG…) • Brak wiedzy i wynikający z tego brak zrozumienia dla pomorskiej specyfiki (vide syndrom „dziadka z Wehrmachtu) • Rywalizacja ofiar, czyli: „kto miał gorzej”? • To wypływa z różnych doświadczeń – „pęknięć” pamięci • Są też różnice pokoleniowe • „Rozejście się” edukacji historycznej i pamięci społecznej • Problemy z pamięcią o PRL (czy tylko wersja heroiczna – oporu i opozycji? Co zrobić z… odbudową?) • Medialna fala…
  • 15. Tematy do dyskusji: 1. Jak prezentują się lokalne zróżnicowania pamięci. I to zarówno w skali ogólnopomorskiej (np. czy i jakie są elementy różnicujące pamięć pomiędzy różnymi subregionami pomorskimi). Ale także to czy i jakie są różnice pamięci w samych społecznościach lokalnych (co być może jest najciekawsze). 2. Z tym związane jest pytanie o źródła tych różnic, napięć, konfliktów... a) Czy to jest związane (tylko?) z powojenną socjogenezą pomorskich społeczności lokalnych (ludzie przyszli z różnych stron i z różnymi doświadczeniami, a to oznacza, że przynieśli ze sobą różną pamięć miejsc, z których się wywodzą?) b) Czy może też ma to związek z lokalnymi wariantami najnowszej historii w tych społecznościach (np. z podziałami politycznymi, etnicznymi, ideologicznymi?) c) A może jest uzależnione od jakości edukacji, aktywności instytucji kultury, sposobu prezentowania przeszłości przez media? d) A może… wcale różnic między i w tych społecznościach nie ma, a jeśli są jakieś podziały to one są tylko (?) „odpryskiem” ogólnopolskich podziałów/sporów o pamięć? 3. W tym kontekście niezwykle ważna jest kwestia: "pamięć a wielokulturowość". a) Nie tylko jednak na zasadzie: ci pamiętają tak, a tamci inaczej... Idzie tu raczej o pytanie o to, czy są takie wspomnienia (jakie?) różnych grup (jakich?), które są wykluczane, marginalizowane, eliminowane (np. z praktyk edukacyjnych czy kulturowych)? A może są też takie, które są „nadmiernie" waloryzowane pozytywnie (np. pokazywane jako heroiczne, bohaterskie, a więc nie podlegające krytyce)? b) Idzie tu nie tylko o napięcie między Polakami a innymi społecznościami zamieszkującymi Pomorze (np. Niemcami czy Ukraińcami), ale także o złożoną sytuację wśród samych Polaków, choćby z racji różnicy pochodzenia regionalnego i różnicy doświadczeń najnowszej historii. 4. Bardzo istotne w tym kontekście dla każdego z nas na Pomorzu jest zagadnienie: Niemcy i niemieckie dziedzictwo kulturowe a pamięć współczesnych Pomorzan. Wszystko to, co się dzieje z tymże dziedzictwem i to jak ono jest: instrumentalizowane, wykorzystywane, zapominane, reinterpretowane... 5. No i wreszcie kwestia praktyk pamięci, a więc: upamiętnienia, obchody, rytuały pamięci, dyskursy pamięci, praktyki edukacyjne, wystawiennicze, publikacyjne...