Katarzyna Kulikowska
I. Znaczenia rzeczy
Powszechność i niezauważalność rzeczy
Otaczamy się przedmiotami, a jednak niezbyt często poddajemy j...
Tymczasem przedmioty:
• towarzyszą nam częściej niż ludzie,
• pośredniczą w naszych kontaktach z innymi,
• za ich pomoc...
Przedmioty w kulturze niedoboru i w kulturze nadmiaru
• W kulturze niedoboru przedmioty naprawiano, poddawano
przeróbkom...
Nowe perspektywy „oglądu” rzeczy
• Etnologia ma długie tradycje dotyczące zainteresowań
przedmiotami. W przeszłości etno...
• Socjologia przedmiotów i antropologia rzeczy wyznaczają nowe
perspektywy w refleksji nad materią.
• Badacze coraz częś...
Znaczenia przedmiotów – 3 przykłady
1. Opowieść o roli siekiery u ludu Yir Yirout z Półwyspu York w
Australii – pierwszy...
2. Przykład stołka z korytarza w brytyjskim wiktoriańskim domu
Właściciele nigdy nie siadali na twardym i niewygodnym sto...
Podobne przykłady możemy czerpać także ze współczesnej, własnej
kultury materialnej. W książce Gadżety popkultury. Społec...
3. Przykład telefonu komórkowego
• zmienił obowiązujący podział na to, co prywatne i publiczne,
• umożliwił bieżące rela...
• pojawienie się telefonii komórkowej zmieniło rytuały
komunikacyjne – informacje wymienia się ciągle, więc nie ma już
p...
Człowiek staje się funkcją obiektów materialnych (Marek
Krajewski)
• Czy to przejaw dehumanizacji?
• Codzienne życie do...
Ścisłość relacji rzecz – człowiek
• Warto zastanowić się, kim bylibyśmy bez przedmiotów, bez
zdolności ich wytwarzania i...
• M. Krajewski: każda rzecz, której używamy, zawiera część nas
samych, a tym samym sprawia, że jesteśmy trwalsi niż sytua...
„Style życia” przedmiotów
Krajewski wprowadza także pojęcie „stylów życia” przedmiotów.
Kategorię tę można przeanalizowa...
Możemy też stawiać przy tej okazji dodatkowe pytania:
• Czy bardziej liczy się w zbiorowości wygląd, estetyka przedmiotu ...
II. Pomorskie przedmioty
Być może powinniśmy wyjść od podstawowego pytania:
• Co to znaczy „pomorskie rzeczy”? Czy w ogó...
• A może te pytania i cała ewentualna dyskusja o przedmiotach
pomorskich jest niepotrzebna?
A jednak w zasadzie przez ca...
Kilka przykładów z przeszłości:
1. Najbardziej znany przykład to wzór haftu kaszubskiego.
2. Za pomocą przedmiotów na Po...
• Rzeczom nadawano znaczenia narodowe, etniczne nie tylko w
literaturze czy nawet życiu codziennym, ale i w praktykach
m...
• Już Aleksander Majkowski pisał w 1914 r.:
Właśnie powstanie muzeum kaszubskiego, jako instytucji w
promieniu polskiej ...
• Może warto podkreślić, że w owych „grach” chodziło o te same
przedmioty lub ten sam ich typ. Różniło je usytuowanie na ...
• Mogą się do nich zaliczać na przykład: krosna, szelbiąg, talerze,
kółko hafciarskie, żarna, przyrządy do wyrobu lnu, sk...
• Pierwotni właściciele tych rzeczy, które wychodziły z użycia,
zazwyczaj nie byli zainteresowani ich zachowaniem, przeka...
• Ta muzealna historia to ciekawy przykład tego, jak rzeczy zmieniają
swoje znaczenia, wartości wraz z upływem czasu, zmi...
• Obserwując teraźniejszą rzeczywistość Kaszub można odnieść wrażenie, że
kultura etniczna „muzealizuje się” sama, czerpi...
• Jaki wizerunek Kaszub i Pomorza budują te przedmioty?
• W jaki sposób zostaje im nadana „lokalna etykieta”?
• Do jakic...
• Albo jeszcze inaczej: czy są one towarem dla każdego? W jakiej
sytuacji się nim stają i dla kogo?
• Jakie „pomorskie r...
Mnożą się kolejne pytania:
• Jak się więc mają „pomorskie rzeczy” do multikulturowych
genealogii przedmiotów?
• Czy o „...
• Gdybyśmy chcieli dzisiaj stworzyć – mniej lub bardziej trzymając się
tradycji muzeów etnograficznych – wizerunek kultur...
of 30

Prezentacja o rzeczach

Pomorska Debata o Kulturze - debata 2
Published on: Mar 4, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - Prezentacja o rzeczach

  • 1. Katarzyna Kulikowska
  • 2. I. Znaczenia rzeczy Powszechność i niezauważalność rzeczy Otaczamy się przedmiotami, a jednak niezbyt często poddajemy je refleksji. Tim Dant uważa, że dzieje się tak dlatego, że uznajemy je za coś bardzo bliskiego i w związku z tym oczywistego. Zwracamy większą uwagę na rzeczy dopiero wtedy, gdy zostaną użyte w jakiś nietypowy sposób, zepsują się lub gdy zostaną umieszczone w muzeum (T. Dant, Kultura materialna w rzeczywistości społecznej, Kraków 2007, s. 14; Por. także J. Barański, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków 2007, s. 10, 27).
  • 3. Tymczasem przedmioty: • towarzyszą nam częściej niż ludzie, • pośredniczą w naszych kontaktach z innymi, • za ich pomocą wyrażamy naszą tożsamość – czy to indywidualną czy grupową, • dzięki nim podtrzymywane są w społeczeństwie dominujące podziały społeczne, ideowe czy estetyczne (J. Barański, Świat rzeczy…, s. 10-11). Rolę przedmiotów można porównać do funkcji języka: • za ich pomocą komunikujemy się z innymi ludźmi, przekazujemy znaczenia, • poprzez przedmioty następuje proces enkulturacji, • dzięki nim zachowana zostaje ciągłość kultury (J. Barański, Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne, Kraków 2004, s. 322-3).
  • 4. Przedmioty w kulturze niedoboru i w kulturze nadmiaru • W kulturze niedoboru przedmioty naprawiano, poddawano przeróbkom, zmieniano ich funkcje po to, by nadawały się do ponownego wykorzystania. Pojęcie śmiecia w dzisiejszym znaczeniu nie istniało. • Zwiększenie liczby przedmiotów, zmiana surowców, radykalnie zmieniły kontekst gospodarowania przedmiotami. • Można byłoby spytać, czy naszą namiętnością – w kulturze nadmiaru – jest gromadzenie nowych przedmiotów czy może jednak wyrzucanie, produkcja odpadów? Zygmunt Bauman w Życiu na przemiał zdaje się sugerować, że może chodzić o tę drugą opcję, chociaż na co dzień nie zdajemy sobie z tego sprawy (Z. Bauman, Życie na przemiał, Kraków 2004, s. 8-9). • Warto byłoby się zastanowić, czy człowiek jest bardziej uzależniony od przedmiotów w kulturach niedoboru czy nadmiaru?
  • 5. Nowe perspektywy „oglądu” rzeczy • Etnologia ma długie tradycje dotyczące zainteresowań przedmiotami. W przeszłości etnografia zajmowała się przede wszystkim rzeczami związanymi z kulturą ludową. Na ówczesnym podejściu zaważyła koncepcja Kazimierza Moszyńskiego. Zajmowano się typologią rzeczy, ich zasięgiem kulturowym, technikami wykonania, dość szczegółowymi opisami artefaktów. To podejście utrwaliło się w Polsce dzięki systemowi politycznemu po II wojnie światowej. • Następnie przez długie lata kultura materialna była ignorowana w polskiej etnologii – przełom, który dokonał się u zbiegu lat 70 i 80. XX w., oznaczał także odwrót od przedmiotów. Podobny los spotkał rzeczy w światowej etnologii. Do czasu…
  • 6. • Socjologia przedmiotów i antropologia rzeczy wyznaczają nowe perspektywy w refleksji nad materią. • Badacze coraz częściej analizują, w jaki sposób kształtują się i przebiegają nasze relacje z przedmiotami? Jakie mechanizmy nimi kierują? W jakie układają się wzory? Możemy wręcz mówić o „zwrocie ku przedmiotom” czy „zwrocie materialnym” w naukach społecznych. Przedmioty postrzega się już nie tylko jako martwe obiekty naszych działań – przyznaje im się podmiotowość i siłę sprawczą.
  • 7. Znaczenia przedmiotów – 3 przykłady 1. Opowieść o roli siekiery u ludu Yir Yirout z Półwyspu York w Australii – pierwszy zapisał ją Ian Hogbin. Kamienna siekiera pełniła bardzo istotne funkcje w społeczności – była przedmiotem na tyle ważnym, że znalazła się w systemie totemicznym, pełniła role obrzędowe, używano jej na przykład w rytuałach inicjacji. W tej społeczności dostęp do kamiennych siekier mieli wyłącznie starsi. Ale przybyli misjonarze… Zaczęli zatrudniać młodych z tego ludu do wykonywania różnych prac i płacić im metalowymi siekierami. W konsekwencji zachwiała się hierarchia społeczna – młodzi zaczęli mieć dostęp do tego ważnego w ich kulturze narzędzia, mało tego, ich siekiery były lepsze, skuteczniejsze. Kamienne siekiery utraciły swe ceremonialne znaczenie, a następnie zaczął upadać cały system totemiczny – zmieniły się lokalne wartości, wierzenia i wyobrażenia o człowieku i świecie (J. Barański, Etnologia i okolice…, s. 308-9).
  • 8. 2. Przykład stołka z korytarza w brytyjskim wiktoriańskim domu Właściciele nigdy nie siadali na twardym i niewygodnym stołku. Przechodzili korytarzem do innych pomieszczeń, w których znajdowały się miękkie, komfortowe meble do siedzenia. Stołek służył usługodawcom. Co więc było jego podstawowym przeznaczeniem? Czy był po prostu meblem do siedzenia? Dlaczego w takim razie był niewygodny i twardy? Jego ukrytą funkcją, być może ważniejszą od funkcji jawnej, było utrwalanie istniejącej hierarchii społecznej (tamże, s. 314-315).
  • 9. Podobne przykłady możemy czerpać także ze współczesnej, własnej kultury materialnej. W książce Gadżety popkultury. Społeczne życie przedmiotów kilkunastu autorów błyskotliwie opisało ukryte znaczenia karty kredytowej, telefonu komórkowego, pilota do telewizora, pralki Frani, dowodu osobistego, gumy do życia, papierosów i kilku innych przedmiotów (W. Godzic, M. Żakowski (red.), Gadżety popkultury. Społeczne życie przedmiotów, Warszawa 2007).
  • 10. 3. Przykład telefonu komórkowego • zmienił obowiązujący podział na to, co prywatne i publiczne, • umożliwił bieżące relacje z naszej prywatności, • stworzył sposobność interwencji w dowolnym momencie w obszar publiczny, pojawiła się możliwość wpływania na wydarzenia za pomocą telefonu komórkowego, • obieg informacji uległ decentralizacji, • zwiększyła się możliwość indywidualnej inicjatywy, • wzmocniła się idea „wszystko teraz”, „wszystko natychmiast” – nie odkładamy niczego na później, • zwiększyła się możliwość sprawowania kontroli nad drugą osobą i społeczeństwem – kontrolne rozmowy; możliwość namierzenia impulsu; kontrola za pomocą bilingów,
  • 11. • pojawienie się telefonii komórkowej zmieniło rytuały komunikacyjne – informacje wymienia się ciągle, więc nie ma już potrzeby opowiadania wieczorem, jak minął dzień, • opowiadanie zostało zresztą zastąpione przez informowanie, • zmienił się język informacji – poprzez sms-y – informacja powinna być krótka; używa się też angielskich słów, o ile są krótsze i skrótów, • kiedyś dzwoniono o określonych porach, teraz telefon może zadzwonić niemal w każdej chwili • „nikt nie jest samotny” – w poczekalni, kawiarni, pociągu demonstruje się swoją sieć połączeń, dzwoniąc i wysyłając sms-y – bardziej liczy się owa demonstracja niż faktyczna potrzeba czy treść komunikatu – odgrywa się społeczny spektakl (R. Sulima, Telefon komórkowy – busola codzienności, w: W. Godzic, M. Żakowski (red.), Gadżety popkultury…, s. 197-214).
  • 12. Człowiek staje się funkcją obiektów materialnych (Marek Krajewski) • Czy to przejaw dehumanizacji? • Codzienne życie dostarcza nam wielu przykładów sytuacji, gdy przedmioty sprawiają nam poznawcze trudności, działają poza i wbrew naszej woli i kontroli. • Powstają ludzko-przedmiotowe hybrydy – w nasze ciała wprowadzane są protezy, rozruszniki itp. • Mamy do czynienia z zacieraniem się wyraźnych granic pomiędzy tym, co ludzkie, i tym co pozaludzkie; pomiędzy tym co żywe, i tym co martwe (M. Krajewski, Są w życiu rzeczy… Szkice z socjologii przedmiotów, Warszawa 2013, s. 38) • Ale można byłoby odwrócić wcześniejsze pytanie: może to rzeczy nabierają coraz to bardziej ludzkiego wymiaru?
  • 13. Ścisłość relacji rzecz – człowiek • Warto zastanowić się, kim bylibyśmy bez przedmiotów, bez zdolności ich wytwarzania i używania – czy wyróżnialibyśmy się ze świata zwierząt? • To przedmioty odpowiadają za nasz ewolucyjny sukces – są one podstawowym narzędziem adaptacji do środowiska. • M. Krajewski: istota człowieczeństwa polega na nieustannym wykraczaniu dzięki technologicznym ekstensjom poza zakres możliwości i ograniczeń, które stwarza nasza biologiczna konstytucja (tamże, s. 47). • Sytuacja ta prowadzi do swoistego i właściwie pozornego paradoksu: M. Krajewski: im bardziej jesteśmy zależni od przedmiotów, im częściej w nasze ciała wbudowywane są obiekty materialne, i im bardziej nas jako ciała one rozdzielają, tym bardziej jesteśmy ludzcy (tamże, s. 49).
  • 14. • M. Krajewski: każda rzecz, której używamy, zawiera część nas samych, a tym samym sprawia, że jesteśmy trwalsi niż sytuacja, w której aktualnie uczestniczymy (tamże, s. 12).
  • 15. „Style życia” przedmiotów Krajewski wprowadza także pojęcie „stylów życia” przedmiotów. Kategorię tę można przeanalizować poprzez zbiór pytań: • Jak przedmiot wchodzi w życie zbiorowości? • Jak jest w niej traktowany? • W jaki sposób jest dostępny zmysłowym doświadczeniom ludzi? • Jakim zmianom podlegają sposoby jego używania i stosunek do niego? • Jak przeobraża się jego status? • Jakie przedmiot zajmuje pozycje w życiu jednostki i zbiorowości (np. centralne czy peryferyjne)? • Jak przebiegają zmiany tych pozycji? Jak kreowane są zasady regulujące relacje człowiek – przedmiot (np. czy reguły te podlegają instytucjonalizacji)? (C. Obracht-Prondzyński, Jak żyją rzeczy i jak my żyjemy dzięki nim [recenzja książki M. Krajewskiego, Są w życiu rzeczy…], „Kultura Współczesna” [w druku]).
  • 16. Możemy też stawiać przy tej okazji dodatkowe pytania: • Czy bardziej liczy się w zbiorowości wygląd, estetyka przedmiotu czy jego użyteczność, funkcjonalność? • A może ponad wszystko chodzi o pochodzenie przedmiotu (marka)? • Na ile istotny jest sposób wytworzenia rzeczy (handmade, zasady fair trade)? M. Krajewski: kategoria style życia przedmiotów ukierunkowuje naszą uwagę na fakt, że rzeczy to nie tylko fizyczne obiekty, ale przede wszystkim krystalizacje stosunków obecnych w każdej zbiorowości, stosunków, które można rekonstruować poprzez analizę tego, w jaki sposób przedmioty te żyją, jakie tryby życia są w określonych zbiorowościach oczekiwane, jak uczestniczą one w sklejaniu ludzkich i nieludzkich elementów w społeczne całości (M. Krajewski, Są w życiu rzeczy…, s. 71). Przedmioty są niezwykle istotnymi aktorami społecznymi.
  • 17. II. Pomorskie przedmioty Być może powinniśmy wyjść od podstawowego pytania: • Co to znaczy „pomorskie rzeczy”? Czy w ogóle możemy używać takiej kategorii? • Czy chodzi o przedmioty wytworzone na Pomorzu? Posiadające długi miejscowy rodowód? Czy musi się z nimi łączyć jakaś „tradycja”? • Czy „przedmioty pomorskie” to rzeczy wykonane przez ludzi z Pomorza? • A może wyprodukowane przez kogoś innego, ale tu przyjęte i uznane za własne? • Czy przymiotnik „pomorskie” ma w tym przypadku znaczenie „włączające” czy „wykluczające” ze zbiorowości regionalnej? Która tendencja jest silniejsza?
  • 18. • A może te pytania i cała ewentualna dyskusja o przedmiotach pomorskich jest niepotrzebna? A jednak w zasadzie przez cały XX i początek XXI wieku rodzą się na Pomorzu (i nie tylko!) kolejne inicjatywy, których mniej lub bardziej bezpośrednim celem jest stworzenie regionalnych przedmiotów (oraz regionalnego wzornictwa), nadanie przedmiotom regionalnej bądź etnicznej etykiety!
  • 19. Kilka przykładów z przeszłości: 1. Najbardziej znany przykład to wzór haftu kaszubskiego. 2. Za pomocą przedmiotów na Pomorzu uprawiano swoiste „gry etniczne”. „- Stół, stół – krzyczała mama – nie mogę już tego wytrzymać! Ludzie mają meble, a tylko my coś takiego – i pokazywała ręką na nasz okrągły stół, przy którym codziennie jedliśmy obiad. - Czy to w ogóle można nazwać stołem? – pytała, załamując głos i ramiona. Ojciec nie odpowiadał na jej zaczepki i zamykał się w sobie, wypełniając pokój ciężkim milczeniem. W końcu stół nie był taki zły. (…) Ten stół kupił w roku czterdziestym szóstym od pana Polaske z Zaspy, kiedy pan Polaske pakował tobołki i ostatnim pociągiem udawał się na Zachód, do Niemiec. (…) - To niemiecki stół [wyróżnienie – K.K.] – podnosiła głos mama – już dawno powinieneś go porąbać na kawałki. Gdy pomyślę – ciągnęła już nieco spokojniej – że siedział przy nim jakiś gestapowiec i jadł po pracy węgorze, robi mi się niedobrze. Ojciec wzruszał ramionami i wyciągał fotografię pana Polaske. - Spójrz – mówił do mamy – czy to jest gestapowiec? (…) Wiedziałem, że zaraz zacznie się kłótnia. Mama bała się Niemców panicznie i nic nie było w stanie uleczyć jej z tego lęku, podczas gdy ojciec największy uraz czuł do rodaków Fiodora Dostojewskiego. Niewidoczna granica przebiegała przez stół pana Polaske z Zaspy [wyróżnienie – K.K.] i oboje byli nią rozdzieleni, jak wtedy, w roku trzydziestym dziewiątym, gdy kraj ich dzieciństwa, pachnący jabłkami, chałwą i drewnianym piórnikiem, w którym grzechotały kredki, rozdarto niczym sztukę płótna na dwie części, między którymi błyskała srebrna nitka Bugu.” (P. Huelle, Stół, w: idem, Opowiadania na czas przeprowadzki, Kraków 2007, s. 5-7.)
  • 20. • Rzeczom nadawano znaczenia narodowe, etniczne nie tylko w literaturze czy nawet życiu codziennym, ale i w praktykach muzealnych. W muzeach (szczególnie etnograficznych) od początku ich istnienia tworzone są reprezentacje kultury regionalnej i etnicznej za pomocą przedmiotów. • Istotną rolę w narodzinach i funkcjonowaniu placówek muzealnych na Pomorzu odegrały: polsko-niemiecka rywalizacja rozgrywająca się m.in. w dziedzinie kultury oraz obecność własnego, bliskiego „Innego”, który wyróżniając się z otoczenia, mógł stać się niejako „naturalnym” przedmiotem etnograficznych badań – Kaszubów, o których sąsiadujące etnosy konkurowały. Zarówno badania kulturowe, jak i praca muzealna na Pomorzu, nierzadko były prowadzone z odmiennych etnicznych perspektyw. • W inicjatywach muzealnych, po obu stronach przebiegającej przez Pomorze granicy, nie raz chodziło o dokumentowanie polskiego bądź niemieckiego charakteru tego terenu, walkę o narodową identyfikację jego mieszkańców. Bywało, że używano do tego przedmiotów.
  • 21. • Już Aleksander Majkowski pisał w 1914 r.: Właśnie powstanie muzeum kaszubskiego, jako instytucji w promieniu polskiej kultury stojącej, spowodowało zakładanie przez władze niemieckie muzeów niemieckich powiatowych, gdzie ze znaczną zachłannością to, co ta kultura ludowa kaszubska posiada pięknego, przedstawiać będą jako wytwór wpływów niemieckich (A. Majkowski, Muzeum Kaszubsko-Pomorskie, „Świat”, 1914, nr 11, s. 8-9, za: C. Obracht-Prondzyński, Kaszubskich pamiątek skarbnice. O muzeach na Kaszubach – ich dziejach, twórcach i funkcjach społecznych, Gdańsk 2008, s. 102). • Gdy po II wojnie światowej w tzw. „nowych” powiatach pomorskich polskie władze przejmowały w posiadanie muzea niemieckie, dalej prowadzono swoiste etniczno-narodowe „gry” za pomocą przedmiotów – „obiektów muzealnych”.
  • 22. • Może warto podkreślić, że w owych „grach” chodziło o te same przedmioty lub ten sam ich typ. Różniło je usytuowanie na etnicznej mapie Pomorza, aktualne przypisanie do danego etnosu. • Warto dodać, że niektóre przedmioty (szczególnie te o charakterze etnograficznym i archeologicznym) dość łatwo poddawały się narodowej reinterpretacji – wystarczyło zmienić język ich opisu. • Wśród przedmiotów „posiadających etniczność” – zresztą często etniczność chwiejną, zmienną, zależną od aktualnej polityki, ideologii, wydarzeń z „wielkiej historii”, podatną na językowe manipulacje, raz „pożądaną”, innym razem zupełnie „zbędną” – znajdują się rzeczy banalne, zwyczajne, codzienne, które w muzeach najczęściej wprowadza się do zbiorów etnograficznych.
  • 23. • Mogą się do nich zaliczać na przykład: krosna, szelbiąg, talerze, kółko hafciarskie, żarna, przyrządy do wyrobu lnu, skrzynia, szafa, wyroby z lnu i wełny, tzw. kluki, przyrządy związane z tabaką, strój, czepek, chustę (przedmioty te zostały umieszczone na pierwszej wystawie ludoznawczej, która odbyła się w Kościerzynie. Otwarto ją 25 czerwca 1911 roku. Na czele przygotowującej ją komisji ludoznawczej stali A. Majkowski i ks. prob. Kazimierz Chmielecki. Wybór przedmiotów za: Przewodnik po wystawie ludoznawczej kaszubsko-pomorskiej w Kościerzynie, „Gryf”, 1911, nr 4-5, s. 153- 154). • Lub przykład z innego muzeum pomorskiego: radła, pługi, walec pierścieniowy, brona beleczkowa, kultywatory, jarzma, kleki (uprząż do zaprzęgów pojedynczych), buty końskie, beczka, korzec i mace wyplecione z korzeni sosny, łopaty do wyjmowania chleba z pieca, maselnice, foremki do masła, wałeczki do zdobienia masła (por. http://www.muzeum-kaszubskie.gda.pl/ekspozycja/, 16.11.2013). • Za pomocą tego typu przedmiotów opisywano i nadal opisuje się w placówkach muzealnych kulturę (np. kaszubską).
  • 24. • Pierwotni właściciele tych rzeczy, które wychodziły z użycia, zazwyczaj nie byli zainteresowani ich zachowaniem, przekazaniem dla potomnych, nie postrzegali ich jako reprezentacji swojej kultury (etnicznej). Dla nich te przedmioty stawały się po prostu zbędne. Wędrowały na strychy, do komórek, stodół, obór, a wreszcie do jak najbardziej realnych śmietników. • Inaczej postrzegała je część inteligencji – zainteresowana zamrożeniem pewnego odchodzącego w przeszłość obrazu kultury, tworząca materialne wizerunki kultury etnicznej, budująca na ich podstawie kolekcje muzealne. To ona określała tego typu przedmioty jako np. kaszubskie, kociewskie czy pomorskie. • Można zastanowić się, jaki wizerunek Kaszubów czy szerzej Pomorza kształtowano w muzeach (etnograficznych, historycznych etc.), używając do tego głównie przedmiotów? • Czy wpływa on na to, jak postrzegają siebie mieszkańcy Pomorza? • Czy wpływa on na obraz , który z wizyty na Kaszubach czy Pomorzu wynoszą turyści?
  • 25. • Ta muzealna historia to ciekawy przykład tego, jak rzeczy zmieniają swoje znaczenia, wartości wraz z upływem czasu, zmianami politycznymi, etnicznymi. Do tej historii życie ciągle dopisuje dalszy ciąg. Np. przedmioty niemieckie, kiedyś rugowane z przestrzeni społecznej, celowo niszczone, dziś zyskują „drugie życie” – może jeszcze nie w muzeach, ale na pewno w prywatnych kolekcjach (patrz np. Jarmark Dominikański).
  • 26. • Obserwując teraźniejszą rzeczywistość Kaszub można odnieść wrażenie, że kultura etniczna „muzealizuje się” sama, czerpiąc natchnienie i siłę z kultury popularnej i z tego, co w wyobraźni współczesnych uchodzi za „kulturę tradycyjną”. Powstają kolejne materialne emblematy Kaszub, także takie, którym przypisuje się dawny rodowód. • Wzór haftu kaszubskiego, wymyślonego i skonstruowanego przez Teodorę Gulgowską, stał się obecnie znakiem sygnującym obszar kaszubszczyzny. Jest powielany na breloczkach, kolczykach, kubkach, talerzach, bombkach, tablicach reklamowych, znakach wjazdowych do miast, przystankach autobusowych, w wystroju lokalnych restauracji i w wielu innych miejscach; wykorzystywany jest także jako produkt marketingowy przez osoby nie związane z kulturą kaszubską, ale chcące wpisać swoje produkty w lokalny pejzaż kulturowy. W tej samej linii można byłoby postawić znak gryfa. • Sygnowanym w ten sposób przedmiotom nadaje się znaczenia etniczne, regionalne – rzeczy te mogą symbolizować grupową różnicę, inność, wyzwalać i reprodukować poczucie identyfikacji i przynależności.
  • 27. • Jaki wizerunek Kaszub i Pomorza budują te przedmioty? • W jaki sposób zostaje im nadana „lokalna etykieta”? • Do jakich motywów, wzorów, elementów sięga się, próbując stworzyć obecnie „przedmioty kaszubskie” czy pomorskie? Czy tych elementów jest wiele? Dlaczego wybrano właśnie te? • Czy te przedmioty wchodzą w dialog z „tradycją”? • Czy faktycznie rodzą poczucie identyfikacji, mogą wpływać na lokalną tożsamość? • Kto jest ich producentem? • Kim jest ich nabywca? • A może te przedmioty to po prostu towar, który ma znaczenie wyłącznie ekonomiczne? Albo inaczej: na pewno chodzi tu o czynniki ekonomiczne, ale czy stoją one w jakiejkolwiek sprzeczności ze znaczeniami kulturowymi, społecznymi (np. tożsamościotwórczymi)?
  • 28. • Albo jeszcze inaczej: czy są one towarem dla każdego? W jakiej sytuacji się nim stają i dla kogo? • Jakie „pomorskie rzeczy” nie ulegają utowarowieniu? • Jakie procesy, mechanizmy regulują wartość „pomorskich przedmiotów”? Ralph Linton: solidny amerykański obywatel budzi się w łóżku, które zbudowano według wzorów wywodzących się z Bliskiego Wschodu, zmodyfikowanych potem w północnej Europie, a następnie przeniesionych do Ameryki. Narzuca na siebie ubranie z bawełny udomowionej w Indiach albo lnu, udomowionego na Bliskim Wschodzie, bądź wełny, której przeznaczenie odkryto w Chinach. Wszystkie te materiały zostały uprzędzone i utkane w procesie wynalezionym na Bliskim Wschodzie (…) idzie do łazienki (…) zdejmuje strój wymyślony w Indiach i myje się mydłem wynalezionym przez starożytnych Galów. Następnie się goli, w masochistycznym rytuale wywodzącym się z Sumeru albo starożytnego Egiptu (R. Linton, The Study of Man, New York 1936, s. 326, za: W. Kuligowski, Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Kraków 2008, s. 28-29.)
  • 29. Mnożą się kolejne pytania: • Jak się więc mają „pomorskie rzeczy” do multikulturowych genealogii przedmiotów? • Czy o „pomorskości” tutejszych rzeczy decyduje w jakimkolwiek stopniu specyfika morska? Czy wpływają na nią stosunkowo niedawne wydarzenia historyczne? • Czy „pomorska rzecz” musi być dawna czy raczej liczy się kult nowości? • Czy powstają prywatne „pomorskie kolekcje”? Co wchodzi w ich skład? • Czy są jakieś rzeczy, które tworzą współcześnie „markę” Pomorza? Czy podejmuje się jakieś inicjatywy służące jej zbudowaniu?
  • 30. • Gdybyśmy chcieli dzisiaj stworzyć – mniej lub bardziej trzymając się tradycji muzeów etnograficznych – wizerunek kultury Pomorza, jakich użylibyśmy przedmiotów? • Czy da się za ich pomocą przedstawić współczesną kulturę, którą opisuje się jako zmienną, płynną, kontekstową, fragmentaryczną, hybrydową, synkretyczną etc.? Moglibyśmy mówić jeszcze o wielu kwestiach związanych z przedmiotami – o ich biografiach (indywidualnych i grupowych, idealnych i realnych), o procesie ich kastomizacji, pierwszej i drugiej kulturze rzeczy czy indygenizacji przedmiotów globalnych…