УДК 811.162.1(075.3)
ББК 81.415.3я72
І-21
Рекомендовано Міністерством освіти і науки України
(наказ МОН України від 07.02....
DROGI UŻYTKOWNIKU!
Rozpoczynasz pracę z nowym podręcznikiem. Mam
nadzieję, że biorąc do rąk tę książkę, potraktujesz ją ja...
4
POWTÓRZENIE MATERIAŁU Z KLAS MŁODSZYCH
§ 1. Części mowy
1. a) Przeczytaj tekst. Udowodnij, że jest to tekst. Podziel go...
5
Herb Lwowa – współczesny herb miasta obowiązuje od 5 lipca 1990
roku i przedstawia w błękitnym polu mury miejskie z trze...
6
7. a) Obejrzyj rysunek.
odmienne
zaimek
czasownik
przymiotnik
liczebnikrzeczownik
przyimek
partykuła
wykrzyknik
przysłó...
7
10. Uzupełnij ćwiczenie liczebnikami dobranymi z ramki.
sześć, piąte, jeden, ósmy, siedmiu, piąty, cztery, jednego
Gdzi...
8
12. Przeczytaj podane wyrazy, policz w każdym litery. Następnie wpisz do krzyżówki
zgodnie z liczbą liter. Zapisz odczy...
9
15. Ułóż z każdego zestawu luźnych wyrazów po trzy zdania o różnej treści.
Wzór: pożyczyć, książka, Krzysia.
Pożyczyła ...
10
19. a) Przepisz podane zespoły wyrazów, zmieniając w odpowiedni sposób formy
wyrazów umieszczonych w nawiasach. W każd...
11
26. W zamieszczonym wierszu podkreśl czasowniki, które tworzą zdanie. Czy są
tu równoważniki zdań? Jeżeli je znajdzies...
12
30. Przeczytaj piosenkę. Znajdź wołacze. Wytłumacz znaki przestankowe.
Hej, ludzie, chodźcie tu prędko,
chcemy się z w...
13
b) Znajdź zdania oznajmujące, rozkazujące, pytające, wykrzyknikowe. Prze-
czytaj je z odpowiednią intonacją.
34. Wpisz...
14
I. Kształcenie językowe. Zasadnicze warunki mówienia
Język jest najważniejszym środkiem porozumiewania się ludzi za
po...
15
3. Uliczka opustoszała jest i cicha, jakby senna. Nad domami i nikłą
zielenią rozciąga się szare niebo. Ciepłe powietrz...
16
43. a) Przepisz tekst. Podkreśl wyrazy użyte w znaczeniu przenośnym.
LIŚĆ
Usiadł liść na gałązce, Usiadł listek na d...
17
W kolorowym ogródku rosło wiele różnokolorowych kwiatów. Naj-
pierw rozkwitły tulipany, dopiero potem rozkwitły róże. Z...
18
51. a) Ustal znaczenie wyróżnionych w tekście wyrazów.
Bez pięknie pachnie w ogrodzie. Bez kwiatów i krzewów byłoby tu...
19
55. Do podanych związków dopisz jednowyrazowe antonimy.
tani jak barszcz –
leżeć do góry brzuchem –
stracić na wadze –...
20
b) Klucz1
ciągnął zygzakiem ... Grey ... rzucił się w trawers2
, dając
sygnał do zbiórki... Nieprzyjacielski pilot, jak...
21
61. a) Przeczytaj i streść tekst, stosując powszechnie używane słowa.
DOBROĆ
Za górami, za morzami, w dalekiej krainie...
22
62. a) Przeczytaj teksty. Wypisz z każdego 5 wyrazów powszechnie używanych.
Do każdego z nich postaraj się dobrać choc...
23
termometr, ster, skrzydło, karny, słuchawka, bramka,
recepta, aut, radiotelefon, diagnoza, dres, stewardesa,
klinika, p...
24
67. Przeczytaj ogłoszenia. W jakich dziedzinach używane są podane wyrazy? Jak
one się nazywają?
Polecamy Sprze...
25
72. Przeczytaj pieśń weselną. Wypisz dialektyzmy, obok napisz wyrazy powszech-
nie używane.
Jak cie bedom czepić,
spoj...
26
75. Jak nazwiesz człowieka, o którym mówi się „potocznie”? Wykorzystaj wyrazy
z ramki.
egoista, optymista, pesymista
a...
27
Wśród wyrazów obcych są takie, bez których możemy się obejść,
ponieważ mamy odpowiednie wyrazy rodzime. Nadmierne stoso...
28
82. Do jakich działów nauki należą podane terminy obcego pochodzenia. Ugrupuj je
odpowiednio i zapisz. W razie potrzeb...
29
87. Wpisz do kratek krzyżówki wyrazy z ramki według podanych niżej znaczeń, a
następnie przepisz zdanie i uzupełnij je...
30
Początkowo książka o przygodach detektywa przyniosła autorowi
wielki sukces natomiast później stała się wręcz jego utra...
31
b) Przeczytaj tłumaczenie nieznanych wyrazów:
zdarzenie twoje – pomyślność zesłana przez ciebie;
złotogłów – tkanina pr...
32
Szeroki okap rzuca cień na ochędożone wapnem ściany. Jeno zniżają-
ce się przed zachodem słońce pod okap ten zaglądnie....
33
100. a) Przeczytaj wiersz. Znajdź neologizmy. Określ ich funkcję.
Rwałem dziś rano czereśnie,
Ciemnoczerwone czereśnie...
34
102. a) Przeczytaj tekst. Ułóż do niego plan ramowy.
DZIWNY MASZYNISTA
Dokoła naszego niskiego domku był sad, zimą cza...
35
103. Ułóż plan swego dnia.
Ogłoszenie – to rodzaj dokumentu, który zawiadamia o czymś.
Budowa ogłoszenia
1. Tytuł.
2. ...
36
106. Przepisz tekst. Podkreśl frazeologizmy. Wyjaśnij ustnie ich znaczenie.
Basia twierdzi, że wszystko ma w małym pal...
37
110. Rozwiąż krzyżówkę, uzupełnij frazeologizmy. Odczytaj hasło i powiedz kilka
zdań na jego temat. Skorzystaj z wyra...
38
114. Przeczytaj tekst ukraiński. Znajdź w nim frazeologizmy. Postaraj się przetłu-
maczyć na język polski. Wykorzystaj...
39
Znaczenie związków frazeologicznych są wytłumaczone w specjalnym
„Słowniku frazeologicznym”. Najbardziej rozpowszechnio...
40
123. a) Jakie jest znaczenie poniższych wyrażeń? Skorzystaj ze słownika fraze-
ologicznego.
sezon ogórkowy, musztarda ...
41
125. Przeczytaj teksty. Określ temat i styl każdego z nich. Podaj odpowiednie
argumenty.
a) Słowo – znak językowy prze...
42
127. Urządźcie posiedzenie „okrągłego stołu”, na którym omówcie następujące
problemy:
1. Co to jest styl? 2. Jakie zna...
43
131. a) Przeczytaj uważnie tekst i streść go. Staraj się używać terminy. Znajdź
wyrazy przestarzałe.
SAMUEL BOGUMIŁ LI...
44
132. Porównaj fragmenty „Słownika języka polskiego” S.B. Lindego i „Słownika
języka polskiego” pod red. W. Doroszowski...
45
135. Na podstawie słownika wyjaśnij znaczenie wyrazu słodki i ułóż zdanie tak, by
ukazać różne znaczenia.
136. Dodaj ...
46
139. Zapisz, w których słownikach znajdziesz:
– informacje o poprawnym zapisie wyrazu;
– informacje gramatyczne o wyra...
47
142. Ułóż dialog, korzystając z podanych zdań.
Pociąg pośpieszny do Użhorodu odjedzie z peronu drugiego.
Odjazd o 19.3...
48
148. Przetłumacz tekst na język polski.
На столі у вчителя журнал. Не шукайте родичів цього слова серед
наших слів, бо...
49
SŁOWOTWÓRSTWO I ORTOGRAFIA
§ 11. Wyrazy podstawowe i pochodne
151. a) Przeczytaj i uzupełnij:
miesiąc, w którym kwitną...
50
154. Spośród podanych wyrazów wybierz wyrazy podstawowe i pochodne. Zestaw
je ze sobą oraz zapisz parami.
Orać, napisa...
51
160. Podaj wyrazy podstawowe dla pochodnych.
– nauczyć – uczeń
– nauczyciel – uczennica
– nauczycielka – ucznio...
52
164. Połącz w pary wyrazy pochodne i podstawowe. Które wyrazy są tu podzielne
słowotwórczo-podstawowe czy pochodne? Cz...
53
168. W każdym wyrazie pochodnym oddziel formant od podstawy słowotwórczej.
Wyróżnij przedrostki i przyrostki.
pole – p...
54
§ 13. Tworzenie nowych wyrazów
175. Utwórz rzeczowniki od czasowników przez ucięcie części wyrazu podstawo-
wego.
Zlew...
55
b) Możesz wykorzystać następujące formanty przyrostkowe:
-usia, -eńka, -ka, -uś, -unio, -cia, -unia,
-cio, -aszek, -ycz...
56
184. Utwórz rzeczowniki o podanym znaczeniu. Określ w jaki sposób one powstały.
to, że ktoś skoczył –
to, że ktoś wypi...
57
192. Ustal, od jakich części mowy i za pomocą jakich formantów zostały utworzone
po­­da­­ne rzeczowniki.
a) bieganie, ...
58
197. Zredaguj zawiadomienie, nakazy lub zakazy o podanej niżej treści, używając
rzeczowników odczasownikowych.
Wzór: W...
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
Polska 6-klas-ivanova
of 240

Polska 6-klas-ivanova

Polska 6-klas-ivanova
Published on: Mar 4, 2016
Published in: Education      
Source: www.slideshare.net


Transcripts - Polska 6-klas-ivanova

  • 1. УДК 811.162.1(075.3) ББК 81.415.3я72 І-21 Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (наказ МОН України від 07.02.2014 р. № 123) Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено Наукову експертизу проводив Інститут мовознавства ім. О.О. Потебні НАНУ Психолого-педагогічну експертизу проводив Інститут педагогіки НАПН України Експерти, які здійснювали експертизу: Л.І. Ніколаєнко – кандидат філологічних наук, старший науковий співробітник від- ділу західно- і південнослов’янських мов Інституту мовознавства ім. О.О. Потебні НАНУ; З.О. Шевченко – кандидат педагогічних наук, провідний науковий співробітник лабораторії літературної освіти Інституту педагогіки НАПН України Відповідальні за підготовку підручника до видання: Й.О. Кошкіна – науковий співробітник Інституту інноваційних технологій і змісту освіти МОН України; О.Б. Хомяк – методист вищої категорії відділу науково-методичного забез- печення змісту освіти загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням російською та іншими мовами національних меншин та освітніх зв’язків з діаспорою Інституту інноваційних технологій і змісту освіти МОН України © Іванова М.С., Іванова-Хмєль Т.М., 2014 © Яблонська С.І., художнє оформлення, 2014 © Видавництво “Світ”, 2014ISBN 978-966-603-871-8 Іванова М. Польська мова : підруч. для 6 кл. загальноосвіт. навч. закл. з навч. польською мовою / М.  Іванова, Т. Іванова-Хмєль.  – Львів : Світ, 2014. – 240 с. ISBN 978-966-603-871-8 УДК 811.162.1(075.3) ББК 81.415.3я72 І-21
  • 2. DROGI UŻYTKOWNIKU! Rozpoczynasz pracę z nowym podręcznikiem. Mam nadzieję, że biorąc do rąk tę książkę, potraktujesz ją jak dobrego znajomego, który otwiera przed Tobą ciekawy świat języka polskiego, pomoże Ci go uporządkować i zrozumieć. Ten dobry znajomy stawia czasem przed Tobą trudne zadania, skomplikowane propozycje, prowokuje czasem do twórczych działań, do stawiania pytań, poszukiwa- nia drogi w świecie gramatyki. Ale będzie to droga do mądrości, do odczytywania znaków kultury językowej, pomoże Ci ona poruszać się w świecie mowy polskiej. Nie obawiaj się, poradzisz sobie z różnymi zada­ niami pod warunkiem, że zechcesz to zrobić. I wtedy odczujesz satysfakcję, że potrafisz. Życzymy Ci, aby w pracy z podręcznikiem „Język polski” osiągałeś sukcesy, nie nudziłeś się, czułeś się coraz mądrzejszy i swobodnie szybowałeś w przestrze- ni językowej, przekonany, że zdobyta wiedza dodaje Ci skrzydeł. Autorzy
  • 3. 4 POWTÓRZENIE MATERIAŁU Z KLAS MŁODSZYCH § 1. Części mowy 1. a) Przeczytaj tekst. Udowodnij, że jest to tekst. Podziel go na zdania. BIWAK Ptak nas zbudzi o świcie, A my śpimy jak susły. umyjemy się rosą. Miękki mech nam posłaniem. I pójdziemy przez siebie, Tu nam lepiej niż w domu, gdzie nas oczy poniosą. na tej leśnej polanie. Stary niedźwiedź nam śni się Podejdź tu, podejdź bliżej, z bardzo starej piosenki. rozchyl dłonią paprocie. Śpimy sobie snem twardym, Popatrz, to księżyc na warcie bo pod nami mech miękki. przy harcerskim namiocie. (T. Śliwiak) b) Wypisz w jednej kolumnie odmienne części mowy, w drugiej – nieodmienne. 2. a) Przeczytaj tekst. Określ jego temat i główną myśl. Zatytułuj go. Ośmiornice przez wiele wieków były uważane za bardzo niebez- pieczne stworzenia. Tymczasem prawda o ośmiornicach jest zupełnie inna – należą one do zwierząt bardzo płochliwych. Natura wyposażyła je w wiele umiejętności, które pozwalają im uniknąć niebezpieczeństwa. Kiedy ośmiornica ukrywa się przed wrogiem, zmienia kolor skóry na przypominający barwę otoczenia. Gdy jest przestraszona, wypuszcza strumień czarnej cieczy, która działa jak zasłona dymna. W razie potrze- by ośmiornica zmienia swój kształt. Dzięki tej umiejętności chowa się w szczelinach i tam przeczekuje niebezpieczeństwo. b) Ułóż plan tekstu i streść go. c) Wypisz rzeczowniki, określ ich rodzaj, liczbę, przypadek. Przypomnij sobie cechy gramatyczne rzeczowników. 3. Przeczytaj. Obejrzyj rysunki. Co wiesz o herbach? Jakie herby innych miast znasz? Postaraj się o nich opowiedzieć. Pierwsze symbole stolicy Ukrainy pojawiły się w okresie istnienia Rusi Kijowskiej, wykorzystano wize- runek Archanioła Michała. Miejska Rada miasta Kijowa w 1995 r. ustaliła, że herbem Kijowa będzie historyczny wizerunek Archanioła Michała.
  • 4. 5 Herb Lwowa – współczesny herb miasta obowiązuje od 5 lipca 1990 roku i przedstawia w błękitnym polu mury miejskie z trzema basztami w złotym kolorze, bramę i stojącego w niej na czterech łapach Iwa. W swo- im układzie nawiązuje do herbu z czasów średniowiecznych, pozbawiono go jednak m.in. elementów herbu papieskiego i Orderu Virtuti Militari. Odmienna jest także pozycja Iwa, który stoi na trzech łapach, a prawą przednią ma podniesioną, podczas gdy na wszystkich poprzednich her- bach lew stał na dwóch tylnych łapach. W tzw. wielkiej wersji herbu tarcza herbowa podtrzymy- wana jest przez średniowiecznego woja i stoją- cego na tylnych łapach Iwa w koronie. Obaj stoją na wstędze w barwach ukraińskich. Pod tarczą herbową umieszczone jest godło Ukrainy (Tryzub). Wizerunek Iwa w bramie, identyczny z herbowym, znajduje się także na fladze Lwowa. 4. Przepisz tekst. Znajdź w nim czasowniki. Wypisz je, obok postaraj się określić ich osobę i liczbę. SIERPIEŃ Sierpień na dożynkach Raźno idzie w tan. Grajcie mu oberka! Dajcie miodu dzban! (E. Szelburg-Zarembina) 5. Przepisz wiersz, wpisz brakujące litery. Podkreśl czasowniki. Przypomnij sobie o roli czasownika w zdaniu. Ż..łci się łubin, Pachnie m..odem i latem. P..czoła lubi Zanu..yć w łubinowy kwiatek Swoje łapki kosmate. (M. Buczkówna) 6. Zamień przymiotniki na rzeczownik z przyimkiem. Do czego służą przyimki, jak je piszemy z wyrazami? Wzór: miasta nadbałtyckie – miasta nad Bałtykiem. teren przygraniczny – teren złota obrączka – obrączka wełniany garnitur – garnitur porcelanowa filiżanka – filiżanka asfaltowa szosa – szosa
  • 5. 6 7. a) Obejrzyj rysunek. odmienne zaimek czasownik przymiotnik liczebnikrzeczownik przyimek partykuła wykrzyknik przysłówek spójnik nieodmienne b) Postaraj się do każdej części mowy zapisać 2–3 przykłady. Dlaczego umiesz- czone są one na różnych roślinkach? 8. Ułóż podane przyimki w kolejności alfabetycznej. Zwróć uwagę na ich pisownię. Z dwoma dowolnymi ułóż zdania. sprzed, zza, wśród, pomiędzy, znad, poza, wokół, sponad, poprzez, spośród, pośród 9. a) Przepisz wiersz. Podkreśl formy przymiotników dziwny i okrągły oraz rze- czowniki, z którymi tworzą związek wyrazowy. Nad tymi wyrazami napisz ich liczbę, rodzaj, przypadek. I stała odtąd skała bardzo dziwna, okrągła, a na tej skale pałac bardzo dziwny, okrągły. W pałacu zaś na tronie bardzo dziwnym, okrągłym, zasiadał król w koronie bardzo dziwnej, okrągłej, i patrzył z okna wieży bardzo dziwnej, okrągłej, na dzielnych swych rycerzy bardzo dziwnych, okrągłych. (D. Wawiłow) b) Dlaczego w tym fragmencie przymiotniki dziwny i okrągły zmieniają swoją formę? Przypomnij sobie o rodzajach przymiotników.
  • 6. 7 10. Uzupełnij ćwiczenie liczebnikami dobranymi z ramki. sześć, piąte, jeden, ósmy, siedmiu, piąty, cztery, jednego Gdzie kucharek ..., tam nie ma co jeść. ... kąty, a piec ... . Kwaśny jak ocet ... złodziei. ... cud świata. Potrzebny jak ... koło u wozu. ... za wszystkich, wszyscy za ... . 11. Przeczytaj wiersz. Podkreśl wyrazy z ą i ę. Następnie wypisz te wyrazy, porząd- kując je według części mowy. PĘDZI POCIĄG Pociąg, pociąg, pociąg jedzie gdzieś w odległą stronę; ciągnie, ciągnie, wiedzie, wiedzie wagon za wagonem. W nich gromadą jadą, jadą w dal nieznaną dzieci. Iskrą iskra pryska, pryska, skręca, drga i świeci. Pociąg, pociąg, pociąg pędzi, pędzi w świat wesoło, wciąż się kręci, kręci, kręci rącze, śpiewne koło. Koła ciągle w berka grają, złączyć się nie mogą, gonią, gonią, umykają swoją srebrną drogą. Rozwinęła pęd maszyna prężnie i ochoczo, koła niosą ją po szynach, toczą się i toczą. Tętni pociąg, strąca w pędzie tysiąc nut ze stali; dźwięczniej, dźwięczniej, prędzej, prędzej, dalej, dalej, dalej ... (H. Łochocka) Rzeczowniki ... Przymiotniki ... Czasowniki ... Przysłówki ... Inne wyrazy ...
  • 7. 8 12. Przeczytaj podane wyrazy, policz w każdym litery. Następnie wpisz do krzyżówki zgodnie z liczbą liter. Zapisz odczytany wyraz z pogrubionych kratek. Postaraj się wytłumaczyć pisownię tych wyrazów. 1. Wyraz czteroliterowy. 2. Wyraz pięcioliterowy. 3. Wyraz sześcioliterowy. 4. Wyraz dziewięcioliterowy. 5. Wyraz ośmioliterowy. 6. Wyraz siedmioliterowy. 7. Wyraz sześcioliterowy. burza, rzemiosło, wierzba, rzodkiew, orzech, kurz, korzeń § 2. Zdanie. Człony zdania. Zdanie pojedyncze i złożone. Wołacz 13. a) Powiedz, czym się różnią wypowiedzenia w lewej kolumnie od wypowiedzeń w prawej kolumnie. Książki i zeszyty leżą na ławce. Książki i zeszyty na stole. Jesteś zdrowy? Zdrów? Jaki dziś dzień jest? Jaki dziś dzień? Na stadionie panuje spokój. Na stadionie spokój. b) Przypomnij sobie, jakie wypowiedzenie nazywamy zdaniem, a jakie nazywamy równoważnikiem zdania. 14. Połącz rozsypane wyrazy tak, żeby powstały wypowiedzenia. Zapisz je. Dlaczego niepołączone zestawienia słów są niezrozumiałe? – dziś, lekcja, polskiego, będzie; – na lekcji, następnej, na boisko idziemy; – z sąsiednią szkołą, gramy, piłki nożnej, mecz. 1 2 3 4 5 6 7
  • 8. 9 15. Ułóż z każdego zestawu luźnych wyrazów po trzy zdania o różnej treści. Wzór: pożyczyć, książka, Krzysia. Pożyczyła książkę Krzysi. Pożyczyła od Krzysi książkę. Krzysia pożycza książkę. Pożyczyliśmy książkę dla Krzysi. a) siostra, brat, kwiaty, dać; b) ptak, dziecko, ciekawie, mały, wesoło, patrzeć. 16. Z podanych zdań wypisz związki składniowe. Przypomnij sobie ich rodzaje (współ­rzędne i podrzędne). Postaw odpowiednie pytanie, kierując je od członu nadrzędnego do podrzędnego. Czym różnią się związki składniowe od zdania? Cała rodzina planuje najbliższy wyjazd. Tata przygotowuje rowery, wędki, namiot. Ania robi spis najpotrzebniejszych produktów. Mama pakuje rzeczy. A mały Bartek wszystkim przeszkadza. Wzór: rodzina (co robi?) ← planuje planuje (co?) ← wyjazd wyjazd (jaki?) ← najbliższy rodzina (jaka?) ← cała 17. Podkreśl zdania ze związkami współrzędnymi, dopisz brakujące przecinki. ZAGADKI One o ludziach mówią dawnych o morzach wyspach miastach lasach o bohaterach wodzach sławnych o naszych i o dawnych czasach. (wg Cz. Janczarskiego) Ludzie za nim pognali w te pędy A on kluczył tędy owędy Przez pole przez rzeczkę przez las Tam szybko na drzewo wlazł. (wg J. Bzrechwy) 18. Wypisz i zestaw ze sobą po dwa wyrazy z grupy a) i z grupy b), tworząc zespoły składniowe: a) uczeń, czytam, ciekawa, dojrzałe, biegnę, wracam, słońce; b) książka, owoce, świeci, pilny, szybko, książkę, do domu. Wzór: pilny uczeń.
  • 9. 10 19. a) Przepisz podane zespoły wyrazów, zmieniając w odpowiedni sposób formy wyrazów umieszczonych w nawiasach. W każdym zespole podkreśl wyraz nadrzędny (określony). pilny (uczennice) robotnik (pracować) czytam (gazeta) robotnicy (pracować) zachwycam się (film) pilny (uczniowie) b) Powiedz, po czym możesz poznać, który człon w każdej parze wyrazów jest nadrzędny, a który podrzędny. 20. a) Rozwiń podane zdania dowolną treścią: dziecko biegnie, śnieg pada, mama czyta, zbliża się burza, przyszli koledzy. b) Przypomnij sobie, czym różnią się zdania rozwinięte od nierozwiniętych. 21. Rozwiń tekst przez dodanie określeń wyrażonych różnymi częściami mowy: przymiot­nikiem, przysłówkiem, czasownikiem, wyrażeniem przyimkowym. Był ranek. Chłopcy wybrali się do lasu. Rozbili namiot. Jednak niebo się zasnuło. Zerwał się wicher. Uderzył piorun. Spadł deszcz. Padał. Chłopcy mogli wyjść. 22. a) Przeczytaj podane przysłowia. Które z nich mają formę zdań, a które rów- noważników zdań? Czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci. Czym cha- ta bogata, tym rada. Na pochyłe drzewo i kozy skaczą. Komu w drogę, temu czas. b) Na czym polega różnica między równoważnikiem zdania a zdaniem? 23. Przekształć równoważniki zdań na zdania. Za pięć minut odjazd pociągu. Wsiadać i zamykać drzwi. Godzina czwarta po południu. W całej wiosce cisza. Ludzie w polu. 24. Wybierz z gazet kilka takich nagłówków artykułów lub notatek, które nie dadzą się przekształcić na zdania. 25. W podanym tekście podkreśl podmioty i orzeczenia. Z pierwszego zdania wypisz określenia wraz z wyrazem nadrzędnym. Ziemie Elidy zajmowały zachodnią połeć Peloponezu, otwartą na Mo- rze Jońskie trzema zatokami o płaskich i martwych wybrzeżach. Żaden port nie mącił swym zgiełkiem ciszy jakby utkanej z sieci rybackich. Morze odpychało Elidę od swoich szlaków. (J. Parandowski „Dysk olimpijski”)
  • 10. 11 26. W zamieszczonym wierszu podkreśl czasowniki, które tworzą zdanie. Czy są tu równoważniki zdań? Jeżeli je znajdziesz, spróbuj uzupełnić wypowiedzenie cza­sownikiem. Po podwórku chodzą kaczki, Wszystkie bose nieboraczki, A w dodatku nieodziane, To są rzeczy niesłychane! Choć serdaczek, choć kubraczek Mógłby znaleźć się dla kaczek, A na nogi – jakieś kapcie, A na głowy choć po czapce, Bo to zima akurat, Chwycił mróz i śnieg już spadł. (J. Brzechwa „Kaczki”) 27. Przepisz tekst. Zatytułuj go. Dokonaj rozbioru trzech dowolnych zdań na człony zdania. Przypomnij sobie, na jakie pytania odpowiadają przydawki, okoliczniki, dopełnienia. Jak je podkreślamy? W IX wieku n.e. Japończycy przejęli od Chińczyków zwyczaj picia her- baty. Uprawa krzewów herbacianych była bardzo pracochłonna. Herbata drogo kosztowała. Na nią mogli sobie pozwolić jedynie bogaci. Z piciem herbaty związany był cały ceremoniał. Aromatyczny napój wlewano do pięknej filiżanki o wymyślnym kształcie. Każdy łykał nieco napoju, sta- rannie wycierał serwetką brzeżek naczynia i przekazywał je następnemu. Wzór: W IX wieku n.e. Japończycy przejęli od Chińczyków zwyczaj picia herbaty. 28. a) Przepisz zdanie. Postaw brakujące znaki przestankowe, uzasadnij ich użycie. Zdarza się że do sieci rybaków łowiących na Bałtyku wpadają także rekiny. Nie są to jednak rekiny-drapieżniki lecz małe rekinki zwane „lisami morskimi”. Do Bałtyku dostają się zAtlantyku nie stanowią one zagrożenia dla ludzi. Nigdy nie atakują jest ich stosunkowo niewiele. b) Jak nazywają się te zdania? 29. Przeczytaj tekst, ustnie wytłumacz znaki przestankowe. Był późny wieczór, na niebie ukazały się pierwsze gwiazdy. – Czy widzisz, Tomku, ten świecący punkcik? – spytał tato. – Oczywiście, tatusiu. A co to jest? – To Gwiazda Polarna, synku, dawniej była drogowskazem dla zagu- bionych wędrowców. – Tak, rzeczywiście, jest bardzo widoczna na ciemnym niebie.
  • 11. 12 30. Przeczytaj piosenkę. Znajdź wołacze. Wytłumacz znaki przestankowe. Hej, ludzie, chodźcie tu prędko, chcemy się z wami dzielić piosenką. Biegnijcie do nas, wnuczki i babcie, naszą piosenkę na szczęście łapcie! 31. Odpowiedz na pytania: 1. Co to są związki wyrazowe, co to jest zdanie? Czym różni się od równoważnika zdanie? 2. Czym różni się zdanie pojedyncze od złożonego? 3. Jakie znaki przestankowe stawiamy w zdaniu pojedynczym, a jakie w złożonym? 4. Co nazywamy wołaczem, jak oddzielamy go od reszty zdania? Jaka jest różnica między zdaniem a równoważnikiem zdania? 32. Przeczytaj. Znajdź mowę niezależną i słowa autora. Wytłumacz użycie znaków przestankowych. „Chateczka moja stąd niedaleko. Pośrodku gęstej leszczyny; Jest tam dostatkiem owoców, mleka, Jest tam dostatkiem zwierzyny”. „Stój, stój – odpowie – hardy młokosie, Pomnę, co ojciec rzekł stary; Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie, A w sercu lisie zamiary. Więcej się waszej obłudy boję, Niż w zmienne ufam zapały, Może bym prośby przyjęła twoje, Ale czy będziesz mnie stały?” (A. Mickiewicz) 33. a) Przepisz podany dialog, uzupełnij go znakami interpunkcyjnymi. Krzyki roz­brzmiewały coraz głośniej – Strzelaj – Podaj piłkę – Spalony, bramka nieważna Ludzie wychylali się z okien i zamiast słów uznania dla piłkarzy głośno wyrażali swoje niezadowolenie – Ciszej wołali – Głowa pęka od wrzasków – Nie możecie znaleźć innego miejsca ?
  • 12. 13 b) Znajdź zdania oznajmujące, rozkazujące, pytające, wykrzyknikowe. Prze- czytaj je z odpowiednią intonacją. 34. Wpisz brakujące znaki przestankowe, wytłumacz je. Znajdź mowę niezależną i słowa autora. Stary Budrys1 trzech synów, tęgich jak sam Litwinow, Na dziedziniec przyzywa i rzecze Wyprowadźcie rumaki2 i narządźcie kulbaki3 A wyostrzcie i groty4 i miecze. Po śnieżystej zamieci do wsi zbrojny mąż leci, A pod burką wielkiego coś chowa Pewnie z Niemiec, mój synu, wieziesz kubeł bursztynu? Nie, mój ojcze, to Laszka synowa. (A. Mickiewicz) 1 Budrys – imię litewskie. 2 rumak – piękny, rasowy koń, dawniej: koń bojowy. 3 kulbaka – wysokie siodło. 4 grot – 1) ostre zakończenie kopia, włóczni, dzidy; 2) strzała. 35. Ułóż krótki dialog na jeden z tematów: „Po lekcjach”, „Wróciliśmy z treningu”, „Na podwórku”. 36. Zapisz rozmowę w formie dialogu na jeden dowolny temat. a) W odwiedzinach u przyjaciela. b) Na spacerze z kolegą (koleżanką). Wyrazy, które możesz użyć: witam cię serdecznie, czy można zaproponować ci spacer po mie- ście, czym można cię poczęstować, cieszę się twoją wizytą, lubisz lwowskie uliczki, często obserwują przechodniów, pożycz mi dobrą książkę, masz wspaniałą biblioteczkę, podoba mi się u ciebie, wolę rozmawiać na świeżym powietrzu, czy chcesz obejrzeć moje znaczki, kiedy mnie znowu odwiedzisz, lubię patrzeć na samochody, ja wolę obserwować ludzi. 37. Odpowiedz ustnie na pytania. 1. Rodzaje zdań pojedynczych. 2. Dialog i mowa niezależna. 3. Znaki przestankowe przy dialogu i mowie niezależnej. ?
  • 13. 14 I. Kształcenie językowe. Zasadnicze warunki mówienia Język jest najważniejszym środkiem porozumiewania się ludzi za pomocą słów. Rozróżniamy język ustny i pisany. Rodzaje językowej działalności – to słuchanie, czytanie, mówienie i pismo. Zasadnicze warunki mówienia: Aby scharakteryzować sytuację komunikacji językowej, musisz od- powiedzieć na szereg pytań: – kto mówi lub pisze? (nadawca); – do kogo jego słowa są skierowane? (adresat); – o czym mówi, w jakim celu? – gdzie i kiedy? 38. Z podanych związków wyrazowych ułóż ustnie tekst. Śpiew słowika, późny wieczór, blask księżycowy, odgłosy grzmotów, zapach bzu, ciemna uliczka, płacz dziecka, spóźniony przechodzień, jadący samochód, chłopak z psem, zagubione dziecko, pomóc innemu, pytał się dziewczynkę, wziął za rękę, długo błądziła, zapłakana twarzyczka, grzecznie podziękować. 39. Przeczytaj teksty. Określ ich temat. W jakiej sytuacji mówienia i w jakim celu mogą być wykorzystane? 1. W małej chatce pod lasem żyła niegdyś sierotka Marysia ze swoją opiekunką poczciwą Teklą. Sierotka była wprawdzie uboga, ale za to urody mogły jej pozazdrościć hrabianki i księżniczki. Toteż pieszo i kon- no przybywali do chatki liczni adoratorzy, wśród których nie brakowało magnackich synów i dzielnych rycerzy. Ale wszyscy oni przeliczali się w swoich rachubach i niejeden dostał zasłużoną odprawę. (J. Wilińska) 2. Bogowie lubili bardzo Syzyfa – króla Koryntu – i nie skąpili mu swych łask. Zapraszali go nawet od czasu do czasu na Olimp, do swej podniebnej siedziby. Żył król Syzyf długie lata szczęśliwie w zdrowiu i radości, zawsze rześki i młody mimo podeszłego wieku, gdyż ambrozja1 i nektar2 – pokarm boski, który nieraz spożywał na ucztach z niebiana- mi – przydawały mu sił i chroniły od znużenia starości. I byłby tak żył pod promieniami łaskawości Olimpijczyków jeszcze długo, gdyby nie jego zbytnia gadatliwość i pyszałkowatość. (W. Markowska)
  • 14. 15 3. Uliczka opustoszała jest i cicha, jakby senna. Nad domami i nikłą zielenią rozciąga się szare niebo. Ciepłe powietrze przesycone jest wil- gocią i zbiera się na deszcz. W opłotkach zapiał kogut, przez drogę przemknął bury kocur. Za­ brzęczało blaszane kółko popychane przez bosego malca. Na rowerze przejechał listonosz. „Muszę wysłać list do Torunia – przypomniała sobie Danusia. – Ale co napisać? Kłamać nie chcę, a jeżeli powiem, że wcale mi się nie podoba, to się zmartwią”... (J. Korczakowska) 1 ambrozja – pokarm bogów dający im nieśmiertelność i radość. 2 nektar – napój bogów dający im wieczną młodość. 40. Spróbuj odtworzyć rozmowę. 1) Spotkanie z kolegą (koleżanką), którego (której) dawno nie widziałeś. 2) Rozmowę z przechodniem, który szuka jakiejś ulicy. § 3. Słownictwo Słownictwo, inaczej leksyka – to ogół wyrazów wchodzących w skład języka, zasób wyrazów danego języka (np. języka polskiego); wyrazy i terminy dotyczące jakiejś specjalności. Leksykologia (od greckiego leksikon=słownik + logos=nauka) to dział językoznawstwa zajmujący się badaniem wyrazów pod kątem ich znaczenia, użycia i pochodzenia. 41. Przeczytaj tekst. Wytłumacz leksyczne znaczenie wyróżnionych wyrazów. „Nasi ludzie nie umieją ze sobą rozmawiać” – stwierdziła Wisława Szymborska. Mówienie bowiem to nie tylko artykulacja słów. To przede wszystkim umiejętność – a także sztuka – prowadzenia swobodnej roz- mowy towarzyskiej, umiejętność dyskusji. 42. Od podanych związków wyrazowych utwórz wyraz jednowyrazowy. Podaj kilka swoich przykładów. Czwarty dzień tygodnia – Dzień po niedzieli – Człowiek, który był w kosmosie – Osoba, która dostarcza listy – Pięć tomów –
  • 15. 16 43. a) Przepisz tekst. Podkreśl wyrazy użyte w znaczeniu przenośnym. LIŚĆ Usiadł liść na gałązce, Usiadł listek na drzewie, zieleń zaciska w piąstce, kiedy odlecieć – nie wie. otwiera dłonie i z dłoni Piórka żółte nastroszył, lato rozwija zielone. bo jesień podmuchem go płoszy. (J. Ratajczak) b) Które z połączeń wyrazów są niezwykłe na tle zwyczajnego języka i dlaczego? c) Wypisz z wiersza zestawienia wyrazów, które są niecodzienne. Jak rozu- miesz ich znaczenie? 44. Wskaż znaczenie wyrazu chodzić w poniższych zdaniach przez podanie wyrazu bliskoznacznego. Zapisz zmienione zdanie. Chodziła z kąta w kąt. Chodziła w granatowej sukience. Tramwaje chodzą całą noc. Zegar chodzi teraz bardzo dobrze. Nieszczęścia chodzą po ludziach. 45. Wyjaśnij, co jest przyczyną dwuznaczności podanych zdań. Przypomnij sobie, jak nazywamy wyróżnione wyrazy. Musimy powstrzymać ten napływ.Ale głąb! To jest bardzo piękna kopia. One już wyszły z kursu. 46. Przeczytaj wierszyk Wandy Chotomskiej. Znajdź wyrazy, do których mógłbyś dobrać synonimy. Do redakcji „Płomyczka” przyszła kaczka-tłumaczka i przywiozła walizkę rękopisów na taczkach. Pan redaktor się skłonił, musnął wąsy i baczki, najpierw spojrzał na kaczkę, potem zerknął na taczkę i zapytał uprzejmie: – Pani książki tłumaczy? 47. Przeczytaj zdania. Co cię razi w nich? Popraw każde zdanie, starając się za- stąpić jeden z powtarzających się wyrazów wyrazem o podobnym znaczeniu, wybranym z ramki. nieprawdopodobny, barwny, rozwinęły się, maszerują, beztroski, smutny
  • 16. 17 W kolorowym ogródku rosło wiele różnokolorowych kwiatów. Naj- pierw rozkwitły tulipany, dopiero potem rozkwitły róże. Z przodu szybkim krokiem idzie Grześ, a za nim energicznie idzie Teresa. Krasnoludki są to postacie fantastyczne, występują w różnych opowieściach fan- tastycznych. Niewesołe było zakończenie wesołej zabawy: skowronek leżał bez życia. 48. Podaj jeden wyraz pokrewny i jeden bliskoznaczny. Wyraz pokrewny Wyraz bliskoznaczny rachować lekarz mało mądry nauczyć 49. Do podanych przymiotników dopisz po dwa przymiotniki o znaczeniu przeciwstaw­nym – jeden z przeczeniem nie, drugi do niego bliskoznaczny. uprzejmy, koleżeński, pracowity, ładny, mądry 50. Wypełnij luki w kolumnach rzeczownikami o znaczeniu przeciwstawnymi. przyjaciel – ... wygoda – ... ... – niemoc ... – niepewność łaska – ... szczęście – ... zgoda – ... śmiałość – ... ład – ... II. Kształcenie językowe. Etykieta rozmowy 1. Staraj się wyrażać poprawnie, używając języka literackiego. 2. Nie zaśmiecaj swego języka wyrazami wulgarnymi. 3. Dobieraj odpowiednio wyrazy, które trafnie wyrażają twoją myśl. 4. Gdy zauważysz w swoim języku pomyłkę, popraw ją, to nie jest sprawa wstydliwa. 5. Podobnie postępuj w stosunku do swych kolegów, ale rób to tak- townie i grzecznie. 6. Zawsze posługuj się słowami „dzień dobry”, „dziękuję”, „proszę”, „przepraszam”, „do widzenia”. 7. W stosunku do starszych i nieznajomych używaj zwrotów „proszę pani”, „proszę pana”. 8. W rozmowie nie podwyższaj głosu. 9. Mów wyraźnie, aby każdy cię zrozumiał.
  • 17. 18 51. a) Ustal znaczenie wyróżnionych w tekście wyrazów. Bez pięknie pachnie w ogrodzie. Bez kwiatów i krzewów byłoby tu pusto. Dziś nie będzie zbyt ciepło, więc ubierz się ciepło. Koło Lwowa zepsuło mi się koło. Aktor świetnie zagrał rolę Kmicica. Orał rolę jak prawdziwy gospodarz. b) Przypomnij sobie, jak nazywają się takie wyrazy. 52. Ugrupuj wyrazy tak, aby łączyły się w pary antonimów. Skorzystaj ze słownika wyrazów obcych. harmonia, synteza, obecność, miłość, analiza, nienawiść, absencja, dysharmonia. 53. Dopisz informacje przeciwne do tych, które zawierają zdania. Zepsułem zamek w drzwiach. Zacznij tę pracę. Jesteśmy głodni. Ob- raziłem kolegę. Pożyczyłem rower koleżance. 54. Przeczytaj wiersz. NIE TRZEBA W LESIE KLĄĆ Nie trzeba w lesie kląć Kapelusz trzeba zdjąć. Mogłyby listki leszczyny Rozwijać się bez przyczyny Mogłaby lipa bez powodu Odmówić pszczołom miodu. Mogłaby osika Ze strachu dostać bzika. A zając, ten maleńki Zbudzony w środku snów Mógłby się jeszcze zgorszyć – Nauczyć brzydkich słów. Nie trzeba w lesie kląć, Kapelusz trzeba zdjąć Jak najuroczyściej I posłuchać, co też mówią liście. (J. I. Sztaudynger) Wyjaśnij, dlaczego w lesie nie należy kląć, a trzeba zdjąć kapelusz. Czy nie znaj­dziesz tu wskazówek dla siebie, jak należy rozmawiać? Napisz kil- ka zdań na ten temat, używając wyrazów: nie trzeba, nie powinno się, nie należy, zabrania się, wykorzystując wiadomości z poprzednich wskazówek „Etykieta rozmowy”. ?
  • 18. 19 55. Do podanych związków dopisz jednowyrazowe antonimy. tani jak barszcz – leżeć do góry brzuchem – stracić na wadze – rozpuścić język – za siedmioma górami – 56. Do podanych przymiotników dopisz antonimy. Nie używaj wyrazów zaczyna- jących się od nie-. proste zadania –...................... zadania prosta droga – ........................ droga jałowa gleba – ........................ gleba jałowa dyskusja – ................... dyskusja bogaty człowiek – ................... człowiek bogate wyposażenie – ............ wyposażenie prawa strona – ........................ strona prawy człowiek – .................... człowiek 57. Odpowiedz na pytania. 1. Co to jest leksykologia? 2. Czym zajmuje się leksyka? 3. Co nazywamy synonimami, homonimami, antonimami? § 4. Słownictwo ogólne i specjalne 58. a) Przeczytaj uważnie teksty. Czy wszystkie wyrazy są tu zrozumiałe? Rzeka wije się wśród wspaniałych gór porośniętych lasem. Jest co podziwiać i oglądać, toteż co roku tysiące turystów zwiedza Pieniny. Zachowały się tu cie- kawe okazy różnych roślin i zwierząt. Przyrodnicy obserwują rozwój drzew, interesują się życiem motyli, gadów i pta- ków. Na szlaku często spotykamy górali, wypasających owce. Można usłyszeć popularną góralską piosnkę. Jo se góralicek, Ej, od samiuskich Tater, Dyscyk mnie wykąpeł, Ej, wykołysał wiater. ?
  • 19. 20 b) Klucz1 ciągnął zygzakiem ... Grey ... rzucił się w trawers2 , dając sygnał do zbiórki... Nieprzyjacielski pilot, jak gdyby wiedział o tym, na pięćdziesiąt metrów przed śmigłem dowódcy polskiej eskadry3 zrobił kapitalną, nieprawdopodobnie wysoką świecę4 . (J. Meissner) 1 klucz – szyk samolotów podczas lotu zespołowego. 2 trawers – skręt o 90o . 3 eskadra – oddział floty wojennej morskiej lub lotniczej. 4 świeca – figura akrobacji lotniczej. Słownictwo w języku polskim dzieli się na wyrazy powszechnie używane, stanowią one część języka ogólnego oraz na terminy, pro- fesjonalizmy, dialektyzmy. W mowie potocznej używamy wyrazów ogólnych, np. ulica, szkoła, ziemia, góry, zieleń, pole, spać, iść itp. 59. Przeczytaj tekst, określ jego temat. Wypisz z tekstu dziesięć słów powszechnie używanych. DZIEŁO WITA STWOSZA Pięćset lat temu z niemieckiego miasta Norymbergii przywędrował do Krakowa młody rzeźbiarz. Zwał się Wit Stwosz. Mieszczanie krakowscy zamówili u niego ołtarz do kościoła Mariackiego. Stwosz przyjął zamówie- nie. Przez dwanaście lat rzeźbił mistrz wraz z pomocnikami ogromne po- sągi. Wśród stu kilkudziesięciu wyrzeźbionych postaci, które dziś możemy podziwiać w kościele Mariackim, jest Maria, są anioły, święci, uczeni, żacy i żołnierze. Są młodzieńcy i ludzie dojrzali. Włosy i brody drewnianych figur wiją się w misternych kędziorach, a szaty spływają w bogatych fałdach. Postaciom tym dawał Stwosz twarze żyjących wówczas ludzi. Ołtarz, który ma jedenaście metrów szerokości i trzynaście metrów wysokości, jest podziwianym przez cały świat dziełem sztuki snycerskiej1 z końca XV w. (A. Czechowicz) 1 snycerz – rzeźbiarz rzeźbiący w drewnie. 60. Przeczytaj wyrazy. Wypisz wyrazy powszechnie używane. Dobierz do nich spośród podanych wyrazów synonimy. Kraj, ojczyzna, dom, zagroda, zielsko, zarośla, gałęzie, wzgórze, pagórek, wzniesienie, niebo, nieboskłon, kompan, przyjaciel, lokal, kwatera.
  • 20. 21 61. a) Przeczytaj i streść tekst, stosując powszechnie używane słowa. DOBROĆ Za górami, za morzami, w dalekiej krainie czarów, przy kolebce małej księżniczki zebrały się dobre wróżki ze swą królową na czele. I gdy otoczywszy księżniczkę, patrzyły na uśpioną twarzyczkę dzieciny, królowa ich rzekła: – Niechaj każda z was obdarzy ją jakimś cennym darem wedle swej możności i chęci! Na to pierwsza wróżka, pochylając się nad uśpioną, wypowiedziała następujące słowa: – Ja daje ci dar piękności i mocą moją sprawię, że kto ujrzy twarz twoją, pomyśli, iż ujrzał cudowny kwiat wiosenny. – Ja – rzekła druga – dam ci oczy głębokie jak toń wodna. – Ja dam ci powiewną i wysmukłą postać – ozwała się trzecia. – A ja – mówiła czwarta – dam ci wielki skarb złoty, dotychczas w ziemi ukryty. Królowa zamyśliła się przez chwilę, po czym zwróciła się do wróżek i tak zaczęła mówić: – Ja jej dam dobroć. Słońce jest wspaniałe i jasne, ale gdyby nie ogrzewało ziemi, byłoby tylko martwą świecącą bryłą. Dobroć serca jest tym, czym ciepło słońca: ono daje życie... Piękność bez dobroci jest jako kwiat bez woni. Bogactwo bez dobroci jest piastunką samolubstwa. Nawet miłość bez dobroci jest tylko ogniem, który pali i niszczy. Wiedzcie, że wasze dary mijają, a dobroć trwa: jest ona jak źródło, z którego im więcej wody wyczerpiesz, tym więcej ci jej napłynie. Więc dobroć – to jedyny skarb niewyczerpany. To rzekłszy, królowa wróżek pochyliła się nad śpiącą dzieciną i do- tknąwszy rękami jej serca, rzekła: – Bądź dobrą! (H. Sienkiewicz) b) Przepisz z bajki urywek, w którym autor pisze o dobroci. Podkreśl zdanie, które najbardziej ci się podoba. Z podanych w ramce wyrazów utwórz i napisz grupy wyrazów pokrewnych: wróżba, książę, skarb, dobro, miłość, czar, bogactwo, księżniczka, wróżka, skarbiec, miły, czarodziej, dobry, bogacz, dobroć, bogaty
  • 21. 22 62. a) Przeczytaj teksty. Wypisz z każdego 5 wyrazów powszechnie używanych. Do każdego z nich postaraj się dobrać chociaż po jednym synonimie. Jesienią na Hali Gąsienicowej pojawił się yeti. Przyszedł chyba ze Słowacji, widziano go w Tatrach Zachodnich. Przeszedł przez Bukowinę Tatrzańską, kąpał się w Morskim Oku, opalał na stoki Gubałówki. Na Kas­ prowym Wierchu pozował turystom do zdjęć, biorąc po pięć złotych od każdej fotografii. Dopiero pracownicy Tatrzańskiego Parku Narodowego rozpoznali w człowieku śniegu przebranego Franka Świstaka-Głodówkę, który w zeszłym roku udawał Janosika. Ponieważ nie znał dobrze historii podhalańskiego zbójnika, zabierał biednym i dawał bogatym. BABUNIA Babunia jest taka chudziutka Babunia siedzi w ogródku Czepek ma czarny, a chustkę białą Zimno jej w ręce, nogi ma skostniałe Marcia i Janek, Janka i Jadwisia są przy Babuni łagodni i cisi. Tato głos zniże, donośny i gruby, stąpa na palcach ogromny wuj Kuba. Krzykliwa Ciocia Ewcia tylko Babci słucha Bo wszyscy się boją... Bo Babunia taka krucha. (K. Iłłakowiczówna) b) Wytłumacz pisownię wielkiej litery. § 5. Słownictwo specjalne 63. a) Kto jest przedstawiony na rysunkach? b) Ugrupuj wyrazy w ramce, odpowiadające nazwom zawodów.
  • 22. 23 termometr, ster, skrzydło, karny, słuchawka, bramka, recepta, aut, radiotelefon, diagnoza, dres, stewardesa, klinika, podwozie, piłka, start Wyrazy specjalne o ściśle ustalonym znaczeniu, stosowane w nauce, sztuce, technice nazywają się terminami. Słownictwem specjalnym nazywa się zasób wyrazów, których używają tylko ludzie pewnych zawodów. W słownikach wyrazy specjalnie opatrzone są uwagami, do jakiej dziedziny ludzkiej działalności odnosi się dany wyraz, np. muz. – muzyka, techn. – technika, hist. – historia. 64. Wypisz ze swoich podręczników po trzy terminy geograficzne, matematyczne, gramatyczne, botaniczne. 65. Niektóre wyrazy mogą być użyte i jako terminy, i jako wyrazy powszechnie uży- wane. W których połączeniach wyróżnione wyrazy są terminami, a w których powszechnie używanymi wyrazami? Ugrupuj je i zapisz w dwóch kolumnach. Lampa na biurku, lampa radiowa, trzecia osoba czasownika, znana osoba, wieża wiertnicza, wieża nad ratuszem, dysk w kręgosłupie, dysk sportowy. 66. Przeczytaj tekst. Wypisz z tekstu terminy, zapoznaj się z ich znaczeniem. Hryhorij Skoworoda (1722–1794) był człowiekiem wyjątkowo uta- lentowanym. Miał cudowny głos, zdolności kompozytorskie, układał wiersze i baśnie, zachwycał się naukami przyrodniczymi, zdobył sławę najwybitniejszego filozofa Ukrainy (filozofia w tłumaczeniu z języka greckiego znaczy miłość do mądrości). Swoim powołaniem humani- sta uważał pracę wykładowcy. Był on przekonany o tym, że młodzież można nauczać tylko z miłością, dobrem i tylko tej sprawy, do której wychowanek ma uzdolnienia. Lecz nie było to zrozumiałe dla carskich urzędników, kontrolujących system szkolenia na ziemiach ukraińskich. Nie chcąc zdradzić swoich przekonań, Hryhorij Skoworoda zrezygnował z działalności nauczycielskiej i przez dwadzieścia pięć lat podróżował po Ukrainie, nauczając mądrości swoich krajan – chłopów ukraińskich. Myśli filozofa były bliskie ludziom: wiele jego wierszy stały się ludowymi piosenkami, bajki były przekazywane przez kobzarzy, a traktaty nauko- we, nie wydrukowane za życia autora, przepisywano i rozpowszechniano w postaci zeszytów.
  • 23. 24 67. Przeczytaj ogłoszenia. W jakich dziedzinach używane są podane wyrazy? Jak one się nazywają? Polecamy Sprzedajemy – piece do pizzy i zgniatarki ciast – prasę introligatorską – frytkownice, patelnie – krajarkę – zmywarki do naczyń – kserokopiarkę – ekspresy do kawy – powielacz – kostkarki lodu, gofrownice – zmywarkę 68. Przeczytaj tekst. Wypisz terminy. Do jakiej dziedziny nauki odnoszą się? Ciało ssaków pokryte jest naskórkiem. Włoski, pazury, kopyta, łuski, rogi są jego wytworem. Pod naskórkiem znajduje się skóra właściwa, za- wierająca gruczoły potowe i łojowe. W skórze znajdujemy również ciałka zmysłowe bólu, dotyku, ciepła, zimna. 69. Ułóż krótki tekst na temat „Rzeczownik”. Opisz cechy rzeczownika. Podkreśl terminy gramatyczne. 70. Przeczytaj tekst, napisz jego streszczenie, używając terminów. Do jakiej dzie- dziny odnoszą się? URZĄDZAMY PRZEDSTAWIENIE Przygotowaniem przedstawienia zajmuje się reżyser. On dobiera ak- torów i rozda im rolę, udzieli im wskazówek, jak mają mówić i poruszać się po scenie. Reżyser współpracuje ze scenografem przy projektowaniu dekoracji i strojów. Następnie uzgadnia stroje z kostiumologiem. Czasem w celu reali- zacji spektaklu potrzebny jest choreograf. Należy również pomyśleć o wszystkich rekwizytach. Kiedy wszystko jest gotowe, reżyser wyznacza datę premiery. A może wy spróbujcie przygotować jakąś inscenizację? § 6. Dialektyzmy Dialektyzm to wyraz, forma, zwrot właściwy jakiemuś dialektowi, ja- kiejś gwarze. Dialektyzmy najczęściej spotykane są jako środki stylizacji językowej oraz w dawnych utworach ludowych. 71. Przeczytaj fragment pieśni ludowej. Znajdź dialektyzmy. Beskidzie, Beskidzie, pieknie se poczynosz, szczytem sięgosz nieba, w doliny spoziyrosz. Beskidzie, Beskidzie, cudna twoja krasa, wszystkich nas urzeka i wszystkich zaprasza.
  • 24. 25 72. Przeczytaj pieśń weselną. Wypisz dialektyzmy, obok napisz wyrazy powszech- nie używane. Jak cie bedom czepić, spojrzyj se do nieba, coby twoim dziecióm nie zabrakło chleba. Jak cie bedom czepić, spojrzyj do powały, coby twoi dzieci czorne oczki miały. (Pieśń ludowa) 73. Przeczytaj tekst. Znajdź dialektyzmy. Wypisz je, obok napisz ich znaczenie. Z jakiego regionu Polski mogą pochodzić? Klimek spojrzał przyjaźnie na Magdę, odpowiadając na powitanie: – Je dyc. Coz ta u wos słychno? – Je nic tyz ta takiego, sićko stare u nos. Dzieci wom sie ta chowajom? – Dosic, Bogu dzięka. A wase? – Trzimiom sie. Myślem Tomka posielać do skoły. – Óno ta lepi zawsze mieć kielo telo skoły. – Coby ino ojców sanowało. Bo wiycie, som jes rozmaite ludzie. Jak ma byc huncfot, to go i skoły nie przeónacom. (J. Kurek) § 7. Wyrazy rodzime i obce 74. a) Przeczytaj ćwiczenie. Zwróć uwagę na wyróżnione wyrazy. Czy wszystkie są zrozumiałe? Fryderyk dynamicznie uderzył w klawiaturę. Spod jego palców wydo- bywały się melodyjne dźwięki. Z sylwetki pianisty emanowały fluidy cza- rownego piękna i spokoju. W efekcie finał koncertu spotkał się z żywym aplauzem. b) Które wyrazy mógłbyś zastąpić wyrazami rodzimymi. Zrób to. Wyrazy rodzime – to wyrazy wywodzące się z prasłowiańskich rdzeni, np. lipa, cudzy, lubić, zajechać. Wyrazy zapożyczone – to wyrazy przyjęte z innego języka, np. tajga, pianino, biuro, sweter, trolejbus. W specjalnych słownikach wyrazów obcych są podane znaczenia tych wyrazów oraz wskazane ich pochodzenie, np. absolwent (łac. absolvens) ten, kto ukończył szkołę, kurs, uczelnię.
  • 25. 26 75. Jak nazwiesz człowieka, o którym mówi się „potocznie”? Wykorzystaj wyrazy z ramki. egoista, optymista, pesymista a) – widzi świat w ciemnych kolorach, – nigdy mu się nic nie podoba, – we wszystkich widzi tylko wady; b) – patrzy na świat przez różowe okulary, – wszystko go cieszy, – mówi: to nic, mogło być gorzej; c) – widzi tylko koniec własnego nosa, – nie interesuje go nikt inny, – myśli tylko o sobie. 76. Uzupełnij zdania wyrazami obcego pochodzenia w odpowiedniej formie. efektywny – efektowny Bramkarz popisał ... paradę i wybił piłkę poza boisko. Postaraj się ... wykorzystywać czas. apatyczny – apetyczny Na przyjęciu urodzinowym podano ... kanapki i soki. Dziecko raptem stało się ... formować – formułować Za pomocą przedrostków i przyrostków ... nowe wyrazy. Potrafimy już sami ... wnioski na podstawie przykładów. 77. Przeczytaj tekst. Wymień charakterystyczne cechy stylu naukowego. Uzasadnij podział tekstu na akapity. Narody różnych krajów stykają się ze sobą, nawiązują różne stosunki: handlowe, kulturalne, polityczne. Wskutek tego narody często zapoży- czają od siebie nawzajem różne rzeczy: narzędzia pracy, maszyny, broń, przedmioty sztuki, pojęcia naukowe itd. Jednocześnie zapożyczają i wyrazy będące nazwami tych rzeczy. Z czasem niektóre zapożyczone wyrazy tak utrwalają się w języku, że mówiący nawet nie podejrzewają ich obcego pochodzenia. W języku polskim jest wiele wyrazów zapożyczonych z języków: grec- kiego, łacińskiego, angielskiego, francuskiego, niemieckiego, włoskiego, ukraińskiego, rosyjskiego i innych. Lecz podstawę słownictwa polskiego stanowią wyrazy rodzime. Są wśród nich wyrazy odziedziczone po daw- nym wspólnym języku słowiańskim oraz wyrazy, które zjawiły się później w odrębnym języku polskim.
  • 26. 27 Wśród wyrazów obcych są takie, bez których możemy się obejść, ponieważ mamy odpowiednie wyrazy rodzime. Nadmierne stosowanie wyrazów obcych czyni naszą mowę mało zrozumiałą i niedokładną, dla- tego trzeba się starać nie używać ich bez potrzeby. a) Jakie wyrazy stanowią większość słownictwa polskiego? b) Jak przenikają do języka wyrazy obce? c) Dlaczego należy unikać zbędnego używania wyrazów obcych? d) Zatytułuj tekst, ułóż plan i napisz streszczenie. 78. Zastąp wyrazy obce odpowiednimi wyrazami rodzimymi. Wzór: opowiadanie fikcyjne – opowiadanie urojone, zmyślone. Absolutna cisza, ekspedycja bagażu, gigantyczne góry, reperacja odzieży, metryka urodzenia, hermetyczne drzwi, ignorować kolegów, kapitalny pomysł, obiektywna ocena, prezent imieninowy, poruszać się z gracją, epokowe wyda­rzenie. Wyrazy dla zamiany: ważne, naprawa, wdzięk, upominek, wysyłanie, olbrzymi, ciekawy, bezstronny, szczelnie, lekceważyć, całkowity, świa- dectwo. 79. Wymień kilka wyrazów zapożyczonych z języka ukraińskiego. Ułóż z nimi zdania, zapisz je. 80. Przepisz. Uzupełnij brakujące litery. Podkreśl wyrazy zapożyczone z języka ukraińskiego. Na placu targowym pod gołym niebem rozbite były liczne kramy w kt..rych sp..edawano paciorki, wstą..ki, zieloną baję na jubki, zapaski w kratę i wiele innych r..żności. A w tym całym barwnym rozgardiaszu bez- ustannie brzęczały bandury i teorbany1 . Ślepy kobziarz siedzący w pobli..u z chłopczykiem prowodyrem brzęk- nął na str..nach i zaśpiewał. (wg J. Jędrzejewicza) 1 teorban – dawny instrument muzyczny podobny do lutni. 81. a) Obcego pochodzenia są prawie wszystkie wyrazy zaczynające się od samo- głoski a, e. Napisz podane wyrazy w dwóch kolumnach: 1) wyrazy rodzime, 2) wyrazy obce. Fakultet, administrator, rządca, agitacja, efekt, namowa, skutek, ekipa, adwokat, komfort, zespół, artyzm, epizod, obrońca, przepych, ekwator, ambicja, równik, duma, mistrzostwo. b) Wyszukaj wśród podanych wyrazów synonimy. ?
  • 27. 28 82. Do jakich działów nauki należą podane terminy obcego pochodzenia. Ugrupuj je odpowiednio i zapisz. W razie potrzeby skorzystaj ze słownika wyrazów obcych. Wzór: anemia – niedokrwistość. Deklinacja, kwadrat, agrobiologia, angina, bakteria, fonetyka, plus, terapia, fauna, flora, minus, synonim, formacja, algebra, larwa, leksyko- logia, dialekt, pacjent, suma, hipertonia, diagnoza, sinus. W wyrazach obcego pochodzenia niecałkowicie przyswojonych pi- szemy niezależne od wymowy połączenia literowe en, em, on, om, np.: atrament, legenda, konto, kondycja, komputer. 83. Zapisz w porządku alfabetycznym wyrazy zapożyczone. Skorzystaj ze słownika wyrazów obcych, jeżeli nie rozumiesz ich znaczenia. Talent, kompozytor, sens, kombinacja, tempo, kontrola, recenzja, temperament, cement, renta, tendencja, konstytucja, kondycja, benzyna, plomba, konferencja, sonda, komplet, konfitura, monter, rondel, klomb, temperówka, abonament, dyrygent, prezent, synonim, girlanda, konstytu- cja, podium, epilog, prolog, komisja, reporter, awaria, chuligan, lornetka, pupil, kompot. 84. Przepisz podane wyrazy i dopisz po jednym czasowniku pokrewnym z ramki. Jeśli któryś z podanych wyrazów nie jest ci znany, sprawdź jego znaczenie w słowniku wyrazów obcych. kontrola – montaż – konstrukcja – demonstracja – korespondencja – kompozycja – konferencja – bomba – konstruować, demonstrować, kontrolować, montować, konferować, korespondować, bombardować, komponować 85. Przepisz podane niżej nazwy geograficzne w porządku alfabetycznym. Sprawdź na mapie świata albo w encyklopedii, gdzie się one znajdują. Bombaj, Mombasa, Argentyna, Florencja, Londyn, Konstantynopol, Mongolia, Kongo, Toronto, Hongkong, Kolombo. 86. Przepisz podane wyrazy w porządku alfabetycznym, postaw w nich akcenty. Matematyka, Ameryka, akustyka, gimnastyka, akrobatyka, muzyka, optyka, fizyka, gramatyka, filatelistyka, politechnika, kosmonautyka, uni- wersytet, polonistyka, leksyka.
  • 28. 29 87. Wpisz do kratek krzyżówki wyrazy z ramki według podanych niżej znaczeń, a następnie przepisz zdanie i uzupełnij je wyrazem odczytanym z pogrubionych kratek krzyżówki: 1. Wygoda. 2. W państwie krzyżackim – prze- łożony okręgu zwanego kom- turią. 3. Zdanie lub powiedzenie zawie- rające ogólniki. 4. Oddział wojska. 5. Wzajemne ustępstwo. 6. Grzecznościowa pochwała. 7. Ogół, zespół przedmiotów uzu- pełniających się wzajemnie, tworzących całość. kompleks, kompania, komplement, komfort, kompromis, komtur, komunał Zimny lub gorący okład stosowany w celach leczniczych to ... . 88. Sprawdź, jakie słowniki wyrazów obcych znajdują się w bibliotece szkolnej lub w pracowni języka polskiego. Zapisz imię i nazwisko autora lub redaktora i dokładny tytuł słownika. 89. Przeczytaj uważnie dowolny artykuł hasłowy w słowniku wyrazów obcych. Jakie zawiera on informacje? 90. a) Posługując się w razie potrzeby słownikiem, wyjaśnij znaczenie następują- cych wyrazów obcego pochodzenia. monolog, inscenizacja, intonacja, alegoria, scenografia b) Ułóż trzy zdania z dowolnymi powyższymi wyrazami. 91. a) Wstaw brakujące przecinki. SirArthur Conan Doyle stworzył postać Sherlocka Holmesa, oczekując bez powodzenia w swoim gabinecie lekarskim na pacjentów. Literacka postać genialnego detektywa miała wiele cech wspólnych z autorem po- wieści. Arthur Conan Doyle niejednokrotnie popisywał się nie gorszymi umiejętnościami detektywistycznymi niż wymyślona przez niego postać. Pisarz nosił długi szary płaszcz szalik oraz charakterystyczną czapeczkę. Ten zwolennik kierowania się zdrowym rozsądkiem namiętnie palił fajkę i chętnie słuchał muzyki poważnej. Można by rzec że Sherlock Holmes i jego twórca to postaci prawie bliźniacze. 1 2 3 4 5 6 7
  • 29. 30 Początkowo książka o przygodach detektywa przyniosła autorowi wielki sukces natomiast później stała się wręcz jego utrapieniem. Kiedy uśmiercił Holmesa, zalała go powódź listów od wydawców i czytelników. Szanowany przez Conan Doyle’a zdrowy rozsądek nakazywał wreszcie zakończyć dzieje detektywa z Baker Street lecz niezliczona ilość petycji i listów z wyrzutami czy pogróżkami nie pozwoliła pisarzowi żyć w spokoju. Niezłomny Doyle przez 10 lat nie reagował na prośby i groźby jednak na kolejne życzenie amerykańskiego wydawcy napisał w ciągu kilku tygodni powieść pt. Powrót Sherlocka Holmesa. b) Ułóż pytania do trzech wybranych zdań. c) Wypisz pięć wyrazów powszechnych i pięć wyrazów, które mówią, jaki zawód wykonuje bohater tekstu. 92. Jaki zawód wykonuje twoje mama czy tata? Opowiedz o ich zawodzie. § 8. Archaizmy i neologizmy 93. Przeczytaj wiersz, zwróć uwagę na wyróżnione wyrazy. Czy się spotyka je obecnie w języku. NA DOM W CZARNOLESIU Panie, to moja praca, a zdarzenie Twoje, Raczyż błogosławieństwo dać do końca swoje! Inszy niechaj pałace marmorowe mają. I szczerym złotogłowiem ściany obijają. Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gniaździe ojczystym, A Ty mnie zdrowiem opatrz i sumnieniem czystym. Pożywieniem ućciwym, ludzką życzliwością, Obyczajmi znośnymi, nieprzykrą starością. (J. Kochanowski)
  • 30. 31 b) Przeczytaj tłumaczenie nieznanych wyrazów: zdarzenie twoje – pomyślność zesłana przez ciebie; złotogłów – tkanina przetykana złotą nicią; inszy – inny; marmorowe – marmurowe. Z czasem wychodzą z użycia niektóre wyrazy, na ich miejsce zjawiają się nowe, które je zastępują. Wyrazy, zwroty językowe, formy gramatyczne właściwe minionym epokom, dziś przestarzałe nazywamy archaizmami. W utworach literackich używa się archaizmów, by stworzyć odpo- wiedni koloryt. 94. Przeczytaj fragment poematu „Grażyna” A. Mickiewicza. Znajdź archaizmy, spróbuj podać ich znaczenie. Przecież i trąba ozwała się z wieży, I most opada, i wolnymi kroki Rusza się orszak w żałobnej odzieży, Niosąc na tarczach bohatera zwłoki; Przy nich łuk, włócznia1 , miecz i sajdak2 leży, Wkoło purpurą świeci płaszcz szeroki; Książęce stroje, lecz nie widać lica, Bo je spuszczona zawarła przyłbica3 . 1 włócznia – jedna z najdawniejszych broni drzewcowych. 2 sajdak – pokrowiec skórzany na łuk i strzały; kołczan. 3 przyłbica – hełm z żelazną ruchomą zasłoną na twarz; ruchoma zasłona w hełmie. 95. Przeczytaj zaproponowane słowa, wypisz wyrazy przestarzałe. Dlaczego te wyrazy wyszły z użycia? Muszkiet, buława, czerwońce, dukaty, talary, pieniądze, bicz, nahajka, harap, kolczuga, tarcza, pancerz, pańszczyzna, czynsze, rzeka, czasza, kielich, świekra, szwagierka. 96. Przeczytaj tekst. Przeczytaj objaśnienie archaizmów. Streść pisemnie tekst. Jan siedzi na ławie pod lipą. Przed nim stół na kozłach, na stole kilka gęsich piór, inkaust, ćwiartka papieru. Tam pod słońcem żar, upał i duchota. Tu pod drzewem zielony cień i przewiew, i chłód ożywczy. Dworek utulił się w wysokich drzewach, prawdziwie jak gniazdo ptasięce. Szary gonciany dach mało co się odznacza na tym tle ziemi, krzaków-płotów, gospodarskich budynków i kmiecych chat.
  • 31. 32 Szeroki okap rzuca cień na ochędożone wapnem ściany. Jeno zniżają- ce się przed zachodem słońce pod okap ten zaglądnie. A wtedy zapalają się czerwonym światłem wszystkie licowe szybki i patrzą w daleki świat szklanymi ślepkami. (wg J. Porazińskiej) jeno – dopiero; inkaust (gr.) – atrament; gonciany – pokryty gontami, wąskimi cienkimi deseczkami; kmiecy – chłopski; okap – przedłużenie dachu poza zewnętrzne ściany budynku, służące do odprowadzenia wody z dachu; ochędożone – przyozdobiony. Neologizmy (od gr. neos=nowy + logos=słowo) – to wyrazy i wyra- żenia nowe w danym języku. Neologizmy tworzy się przede wszystkim z konieczności nazwania nowych przedmiotów i pojęć, powstających wraz z rozwojem kultury materialnej i duchowej społeczeństwa. Jeśli nowe słowo staje się powszechnie używane, to przestaje być neo­logizmem. Na przykład wyrazy antena, radar jeszcze niedawno były neologizmami, a obecnie są powszechnie używane. 97. Przeczytaj podane wyrazy. Zapisz je w trzech kolumnach: wyrazy powszechnie uży­wane, archaizmy i neologizmy. Które z neologizmów stały się wyrazami powszechnie używanymi? Komputer, telewizor, samolot, odrzutowiec, laser, talary, rycerz, szkoła, żołnierz, parlament, księga, guwernantka, magister, wieżowiec, hambur- ger, falochron, meblościanka. 98. Język dąży do precyzji i skrótów. Do podanych wyrażeń dopisz więc neologizmy, które pełnią tę funkcję w języku: samolot odrzutowy – film kreskowy – łódź wyścigowa – łódź motorowa – leczenie ziołami – miłośnik sportu motorowego – 99. W jakim znaczeniu używane są współcześnie następujące wyrazy? Wzór: wóz – dawniej: pojazd konny, drabiniasty nowe znaczenie: wysokiej klasy pojazd mechaniczny. miś – lizak – zebra – ślimak –
  • 32. 33 100. a) Przeczytaj wiersz. Znajdź neologizmy. Określ ich funkcję. Rwałem dziś rano czereśnie, Ciemnoczerwone czereśnie, W ogrodzie było ćwierkliwie, Słonecznie, rośnie i wcześnie. Gałęzie jak opryskane Dojrzałą wiśni jagodą Zwieszały się omdlewając Nad stawu odniebną wodą. (J. Tuwim) 101. b) Najciekawszymi „słowotwórcami” nowych wyrazów są poeci i pisarze. Stanisław Lem prezentuje nam takie oto nazwy nieznanych na ziemi zwierząt kosmicznych: rzęsula niedołazka, włóczykij brutalik, wężonóg teleskopek, mrówka krzesławka dręczypupa, okrutnica cudawka, mściwiec bezdrożnik, zatopiecz bulgotliwy, fetorówka obrzydlnica, ćpacz smakow- niczek i wiele, wiele innych. III. Kształcenie językowe. Styl kancelaryjno-urzędowy W stylu tym pisane są wszelkie pisma, dokumenty o charakterze urzędowym: akta prawne i państwowe, urzędowe wezwania, podania, protokoły, sprawozdania z posiedzeń, okólniki. Dokument – to pismo urzędowe, akt spisany w celu stworzenia jakiejś okoliczności, np. zawarcia umowy, zobowiązania do czegoś. Plan pracy – to dokument, program zadań i prac, które mają być wyko- nane w pewnym określonym czasie: porządek, rozkład zajęć lub czynność. Plany są codzienne, tygodniowe, roczne, perspektywne itp. Podczas opracowania jakiegoś tekstu czy przygotowywania własnej wypo­wiedzi układamy plan. Plan – to najkrótsza forma zapisu przeczytanego tekstu. Plany mogą być ramowe, szczegółowe oraz składające się z cytatów. Plan ujmujący tylko najważniejsze, główne treści nazywa się planem ramowym. Plan ujmujący treści najważniejsze oraz mniej ważne, podporządko- wane głównym, nazywa się planem szczegółowym. Punkty planu ramowego oznaczaj cyframi z kropką, punkty planu szczegó­łowego, czyli podpunkty, literami z nawiasem. Np. 1. Przyjaźń między bogami a Syzyfem. a) Uczty na Olimpie. b) Zuchwalstwa Syzyfa.
  • 33. 34 102. a) Przeczytaj tekst. Ułóż do niego plan ramowy. DZIWNY MASZYNISTA Dokoła naszego niskiego domku był sad, zimą czarno-biały, jakby nie pamiętał wiosennej barwy dzikich róż pod oknami, tulipanów wzdłuż ścieżki i ciemnych główek fiołków pod płotem. Ale i teraz, w śniegu i koronce bezlistnych drzew, ogród był po swoje- mu piękny i wcale nie martwy. Ożywiały go wróble, sikory, gawrony, gile. Obsiadały gęste głogi i coś tam fiukały i ćwierkały. Pewnej niedzieli nie poszłam z braćmi na spacer. Zaziębiona – sie- działam w domu sama, zła i niechętna światu. Nagle... z gabinetu ojca dobiegł wyraźny stuk maszyny do pisania. Rzecz dziwna, bo w domu nie było nikogo. Gdyby nie biały dzień, może nawet zlękłabym się trochę. Ale w mieszkaniu pełnym słońca trudno obawiać się byle czego. Poszłam więc odważnie do drzwi i zajrzałam. Wszystko w porządku! Maszyna w czarnym pudle stała na swoim miejscu, na biurku pod oknem. W pokoju ani żywego ducha. Tylko przez otwarty lufcik wpadał lekki wietrzyk i kołysał białą firanką. Uspokojona, wróciłam do siebie, do książki. Wtem – co to? Znowu wyraźny stukot maszyny. Otworzyłam błyska- wicznie drzwi, aby stwierdzić, że w gabinecie nie ma nikogo, a maszyna spoczywa w pokrowcu. Dopiero za trzecim razem złapałam „dziwnego maszynistę” na gorącym uczynku. Ostrożnie otwierając drzwi, tym razem nie spłoszyłam czerwo- nego, puchatego gila, który siedział na gałązce głogu, tuż przy otwartym lufciku, i terkotał zupełnie tak, jak maszyna. – Ach, toś ty taki muzykalny, śliczny, barwny gilu! Niedawno przyle- ciałeś z północy, a już – asystując za otwartym lufcikiem przy codziennej pracy ojca – nauczyłeś się nowego dźwięku, naśladującego do złudzenia stukot maszyny. Odtąd nazywaliśmy go gilem-maszynistą. Przylatywał często pod ten lufcik i terkotał swój maszynowy „śpiew”. Potem, zadowolony z siebie, zabierał się do obfitego poczęstunku. Zima minęła. Gil-maszynista odleciał na północ i nigdy już nie wrócił. Szkoda!... (M. Kowalewska) b) Znajdź w tekście odpowiedź na tytuł tekst. Zapisz ją krótko lub słowami autora.
  • 34. 35 103. Ułóż plan swego dnia. Ogłoszenie – to rodzaj dokumentu, który zawiadamia o czymś. Budowa ogłoszenia 1. Tytuł. 2. Data i miejsce wydarzenia. 3. Treść zawiadomienia. 4. Czas danego wydarzenia. 5. W czyim imieniu pisane jest ogłoszenie. OGŁOSZENIE Dzisiaj 5 marca po 6 lekcji o godzinie 14.30 w sali gimnastycznej od- będzie się mecz z siatkówki między drużyną klasy 6. i klasy 7. Zapraszamy kibiców. Kierownik sekcji sportowej 104. a) Spróbuj ułożyć kilka ciekawych i wesołych ogłoszeń. Urządźcie w klasie konkurs na najdowcipniejsze ogłoszenie. b) Przejrzyj kilka gazet, odszukaj różne przykłady ogłoszeń. Wytnij je, wklej do zeszytu. § 9. Frazeologizmy Frazeologia (od gr. phrasis = mówienie + logos=słowo, nauka) – to rozdział językoznawstwa, który zajmuje się frazeologizmami. Frazeologizm to związek wyrazowy mający w danym języku stałe zastosowanie jako utarte powiedzenie, np. wstawać z kurami, judaszowe srebrniki, zachodzić w głowę. 105. Uzupełnij zdania. Podkreśl frazeologizmy. Jakie są te dzieci? Marek zjadł wszystkie rozumy. Marek jest _____. Beata chodzi z głową w chmurach. Beata jest _____. Ala to chodząca encyklopedia. Ala jest _____. Janek jest w gorącej wodzie kąpany. Janek jest _____. Staszkowi uderzyła woda sodowa do głowy. Staszek jest _____.
  • 35. 36 106. Przepisz tekst. Podkreśl frazeologizmy. Wyjaśnij ustnie ich znaczenie. Basia twierdzi, że wszystko ma w małym palcu. To prawda, że ma głowę na karku i olej w głowie. Żałujemy tylko, że jest dumna jak paw. Postanowiliśmy sprowadzić ją na ziemię. Nie upłynęło wiele wody, kiedy spuściła nieco z tonu. 107. Do związków frazeologicznych dopisz zwroty bliskoznaczne: myśleć o niebieskich migdałach; potrzebny jak piąte koło u wozu; ani mnie to ziębi, ani grzeje; wziąć nogi za pas; oczko w głowie. Źródła frazeologizmów 108. Za pomocą związków frazeologicznych określ następujące zachowania i działania ludzi. Wzór: zerwać z czymś zdecydowanie, nieodwołalnie; uniemożliwić sobie powrót do czegoś – spalić za sobą mosty. zastać coś zamknięte, odejść z niczym – doprowadzić kogoś do nędzy – być w podobnej sytuacji jak kto inny, dzielić z kimś ten sam los – wyrzucać sobie coś, żałować utraconej okazji, szansy – przedstawiać sprawę w sposób wykrętny, fałszywy; przeina- czać coś – 109. a) Uzupełnij tabelkę, wpisując odpowiednie frazeologizmy. Wstać lewą nogą, zamienić się w słup soli, manna z nieba, koń trojań- ski, ściany mają uszy, niedźwiedzia przysługa, miłosierny Samarytanin, dobry pasterz, chleb powszedni, oko za oko, zakazany owoc, męki Tantala. b) Wybierz 3 przykłady i zapisz z nimi zdanie. Biblia mitologia inne mitologia koń trojański literatura walczyć z wiatrakami fakt historyczny przekroczyć Rubikon anegdоta wyjść jak Zabłocki na mydło Biblia judaszowe srebrniki
  • 36. 37 110. Rozwiąż krzyżówkę, uzupełnij frazeologizmy. Odczytaj hasło i powiedz kilka zdań na jego temat. Skorzystaj z wyrazów umieszczonych w ramce: 1. wieża ... 2. ... obiecana 3. uczta ... 4. ... boży 5. ... wieść 6. ... z nieba Baltazara, Babel, hiobowa, ziemia, palec, manna 111. Przepisz i uzupełnij poniższy tekst. Podaj źródło frazeologizmów. Rozeszła się ... wieść, w szkole zostaną przeprowadzone egzaminy sprawdzające. O zgrozo! – rozpoczną się za pięć minut. W klasie istna wieża ... . Dyrektor powiedział, że to nasz chrzest ... . Nasz wychowawca jak miłosierny ... pomógł nam uwierzyć we własne siły. Powiedział, że- byśmy się nie bali egzaminu. W tej chwili jawi się on jak ... egipskie, ale egzaminatorzy na pewno wydadzą wyrok ... . 112. Przyjrzyj się poniższym rysunkom. Podaj taki związek, którym możesz podpisać rysunek. Ułóż zdania, w których zastosujesz podane frazeologizmy. 113. W podanym zestawieniu pomieszano znaczenie. Połącz frazeologizm z odpowied­nim znaczeniem. tajemnica poliszynela bardzo dużo pieniędzy znać się jak łyse konie próżnować, leniuchować bajońskie sumy znać się bardzo dobrze klamka zapadła stało się coś, czego nie można odwołać zbijać bąki rzekomatajemnica,znanawszystkimoddawna 1 2 3 4 5 6
  • 37. 38 114. Przeczytaj tekst ukraiński. Znajdź w nim frazeologizmy. Postaraj się przetłu- maczyć na język polski. Wykorzystaj wyrazy z ramki. Замовкни ж ти, пісне моя лебедина, бо хутко порветься остання струна (Леся Українка). Два козаки виїхали наперед із запорозьких рядів. Один був молодий, другий старіший, обидва гострі на слова. (О. Довженко). Куш мовчить, немов у рот набрав води. (П. Глазовий). Чудовий фахівець. Але на руку нечистий. (За М. Колосниковим). ostry język, łabędzi śpiew, do rąk wszystko się klei, nabrać wody do ust 115. Podaj związki frazeologiczne, w których wystąpią nazwy: a) owoców i jarzyn: jabłko, gruszka, groch, mak; b) zwierząt: gęś, wąż, kura, pies; c) części ciała: noga, nos, głowa, oko, uszy. 116. Z poniższej rozsypanki ułóż związki frazeologiczne. kochają kotem budować wężaw na słońce lodziesię pies z kieszeni zamki z jak mieć na motyką porwać się 117. Znajdź polskie odpowiedniki do ukraińskich frazeologizmów. Zapisz je. Зачароване коло, ведмежа послуга, яблуко розбрату, як води в рот набрати, жити як кіт із собакою. 118. a) Przeczytaj fraszki J. Sikiryckiego i powiedz, jakie zjawisko językowe wyzyskał autor dla osiągnięcia efektu humorystycznego. I. Na imieniny dostał Jurek Mnóstwo prezentów i laurek. Jakoś nie widać teraz Jurka, Podobno spoczął na laurkach. II. Słyszy się o nim niemal co dzień, Że jest kąpany w gorącej wodzie. Kiedy ujrzałem tę postać sławną, Rzekłem: „Kąpany, lecz bardzo dawno”. b) Wytłumacz pisownię podkreślonych wyrazów.
  • 38. 39 Znaczenie związków frazeologicznych są wytłumaczone w specjalnym „Słowniku frazeologicznym”. Najbardziej rozpowszechnione związki frazeo­ logiczne są też podawane w innych słownikach. Tam są one oznaczone skrótem fraz., np. sadło – „tłuszcz zwierzęcy”: sadło wieprzowe, niedźwiedzie. ◊ fraz. Zalać komuś sadła za skórę „dokuczyć komuś bardzo, dać się we znaki”. Do związków frazeologicznych należą też przysłowia oraz trafne po- wiedzenia, aforyzmy – krótkie zdania wyrażające jakąś głęboką myśl. Są to cytaty z utworów wybitnych uczonych, pisarzy, z bajek i pieśni ludowych, np. Kłamstwem niewiele się osiągnie. Poznaj samego siebie. Nosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka. Póty dzban wodę nosi, póki się ucho nie urwie. 119. Dobierz do podanych ukraińskich związków frazeologicznych odpowiednie wyrażenia polskie z ramki. Wzór: байдики бити – bąki zbijać. байдики бити, теревені правити, робити з мухи слона, обвести навколо пальця, п’ятами накивати, задирати носа, вивести на чисту воду pleść koszałki opałki, bąki zbijać, okręcić dookoła palca, pokazać pięty, wyprowadzić na czyste wody, zadzierać nosa, robić z igły widły 120. Wypisz najpierw przysłowia, potem trafne powiedzenia. Wytłumacz ich zna- czenie. Miłe złego początki, lecz koniec żałosny (I. Krasicki). W szczęściu wszystkiego są wszystkich cele (A. Mickiewicz). Dobry początek to poło- wa roboty. Zjesz beczkę soli, nim poznasz dowoli (A. Fredro). Umiej być przyjacielem, znajdziesz przyjaciela (I. Krasicki). Miej serce i patrzaj w serce (A. Mickiewicz). 121. Objaśnij następujące przysłowia. Słówko wróblem wyleci, a powróci wołem. Z wielkiej chmury mały deszcz. Oszczędnością i pracą ludzie się bogacą. Gość w dom, Bóg w dom. Zadaniem słownika frazeologicznego jest podanie i objaśnienie związków frazeologicznych. 122. Znajdź w słowniku frazeologicznym hasła ze składnikiem serce, język. Wpisz je do zeszytu.
  • 39. 40 123. a) Jakie jest znaczenie poniższych wyrażeń? Skorzystaj ze słownika fraze- ologicznego. sezon ogórkowy, musztarda po obiedzie b) Powyższe wyrażenia zastosuj w zdaniach. IV. Kształcenie językowe. Style wypowiedzi Przypomnij sobie, jakie style już znasz. Od czego zależy styl twej wypowiedzi? Pomoże ci w tym tabelka. Nazwa stylu Sfera użycia Gatunki, w których używamy dany styl Publicystyczny Społeczno-polityczne życie Wystąpienia, przemówienia, artykuły, dyskusja, felietony Naukowy Nauka, oświata, technika Naukowe artykuły, podręcz­nik, odczyt, referat, monogra­fia, recenzja, adnotacja Urzędowo-kan- celaryjny Oficjalne, urzędowe stosunki Dokumenty, ogłoszenia, proto- kół, instrukcja, ustawy prawne, statuty, rozporządzenia Artystyczny Sztuka słowa Powieść, opowiadanie, dra- mat, wiersz, tragedia, komedia, poemat, bajka Potoczny Stosunki z przyjaciółmi, rodziną, znajomymi Pogadanki, rozmowy ze znajo- mymi 124. Przepisz wiersz Danuty Wawiłow „Zasypianie”. Do jakiego stylu go odniesiesz, dlaczego? Podkreśl wyrażenie, które potwierdzają twoje argumenty. Lampa zgaszona w pokoju. Gwiazda odbija się w wodzie. Wojtek odjeżdża na koniu, Tata odpływa na łodzi. na białym, na srebrnogrzywym. Wiatrmorskidmuchamuwżagle Wojtek jest taki szczęśliwy. i ziemia znika tak nagle. Światło księżyca na szybach. Noc siadła cicho na oknie. Magda odpływa jak ryba Mama wędruje samotnie w podwodnym cudownym świecie po wielkim zielonym lesie i muszla w ręce jej świeci. i grzyby w koszyku niesie.
  • 40. 41 125. Przeczytaj teksty. Określ temat i styl każdego z nich. Podaj odpowiednie argumenty. a) Słowo – znak językowy przedmiotu myśli, mogący sygnalizować każdy jednostkowy przedmiot materialny (np. książka, szkło, dom), pew- ną treść psychiczną (np. żal, smutek, zadowolenie) lub relacje między elementami rzeczywistości (np. ale, lecz, i). (J. Malczewski „Szkolny słownik nauki o języku”) b) Ludzie zawsze wierzyli w moc słowa, bali się więc złego, a mieli zaufanie do dobrego. Odbija się to w przysłowiach, które albo prze- strzegają przed nieszczęściem niesionym przez wyzwiska, przezwiska, przekleństwa, albo pouczają o dobrodziejstwie słów łagodnych, kojących i grzecznych: Złe słowo do nieba ci zamknie wrota. Słowo jak wróbel, a bodzie jak byk. Słowem obrazisz, słowem uleczysz. Gdzie dobre słowa, tam zgoda gotowa. Pocieszne słowo smutnemu sercu lekarstwo. c) Oszczędzaj bliźniego, łagodząc kształt swoich wypowiedzi, nawet wtedy, kiedy masz prawo, kiedy musisz przekazać mu przykrą dla niego treść... Trzeba delikatności i taktu językowego. Grubiaństwo, opryskliwość, uszczypliwość... nie są z pewnością sposobami przekonania, pouczenia, wychowania, pozyskania. To znaczy, że jeśli nie trafimy do kogoś słowem dobrym, uprzejmym i życzliwym, to z pewnością nie podbijemy go ordy- narnym i wrogim. Chamstwo językowe, jak wszelkie chamstwo, nie jest środkiem społecznie skutecznym. (Z. Klemensiewicz „Higiena społecznego obcowania”) 126. a) Dobierz pięć krótkich tekstów w stylu potocznym, artystycznym, publicy- stycznym, naukowym i urzędowo-kancelaryjnym. Określ ich cechy styli- styczne. Przykład jedne­go z tekstów wpisz do zeszytu. b) Przeczytaj kartkę, ustal, kto jest nadawcą, a kto adresatem. Spróbuj napisać podobną. Określ, jaki to styl. Gorące pozdrowienia z gór. Pogoda piękna. Dużo zwiedzamy. Przyjeżdżaj do nas. Ewa i Marta. Ania Kowalska ul. Czereśniowa 5/8 70005 Lwów
  • 41. 42 127. Urządźcie posiedzenie „okrągłego stołu”, na którym omówcie następujące problemy: 1. Co to jest styl? 2. Jakie znacie style? 3. Jakiego stylu używasz na co dzień? 4. Zilustrujcie swoje odpowiedzi odpowiednimi przykładami z zeszytu lub z książki. Pytania do powtórki 1. Co wiesz o słownictwie specjalnym? 2. Gdzie spotykamy dialektyzmy? 3. Czym różnią się wyrazy rodzime i obce? 4. Co nazywamy archaizmami? 5. Co wiesz o frazeologizmach? § 10. Leksykografia Leksykografia (od gr. leksikon=słownik + grapho=piszę) – nauka o metodach i technice opracowywania słowników. Leksykografią nazywają również słownikarstwo. W zależności od funkcji słowniki dzielą się na encyklopedyczne tj. leksykony (objaśniające pojęcia pozajęzykowe) i językowe (objaśnia- jące wyrazy danego języka). 128. Przy pomocy słownika języka polskiego wyjaśnij znaczenie wyrazów: pusty- nia, ocean, las. Odszukaj te same hasło w encyklopedii i porównaj informacje zawarte w obu źródłach. 129. Powiedz, w jakich słownikach będziesz szukał następujących informacji: a) o pisowni wyrazów: wyrzucać, kłótnia, wykształcenie; b) o znaczeniu słów: szkolny, akademicki, świadek; c) o wyrazach bliskoznacznych wobec wyrazów: sprawdzian, droga, pogoda; d) o znaczeniu zwrotu savoir-vivre; e) o wyrażeniach: ósmy cud świata, biały kruk. 130. Wykonaj opisy bibliograficzne słowników języka polskiego znajdujących się w bibliotece szkolnej bądź w pracowni języka polskiego. Taki opis zawiera: a) imię i nazwisko autora lub redaktora dzieła; b) tytuł; c) miejsce i rok wydania; d) nazwa wydawnictwa. ?
  • 42. 43 131. a) Przeczytaj uważnie tekst i streść go. Staraj się używać terminy. Znajdź wyrazy przestarzałe. SAMUEL BOGUMIŁ LINDE „WSTĘP DO SŁOWNIKA JĘZYKA POLSKIEGO” (Fragmenty) Spomiędzy języków słowiańskich niepoślednie miejsce zajmuje język nasz polski: bo nim od wieków mówiono w kraju rozległym od morza do morza, bo jego używano w rządzeniu państwem ..., nim odprawowały2 się obrady publiczne, ... nim mówiły stany3 , urzędnicy, panowie, królowie w naukach i w świetle4 ustępujący współczesnym, a w wymowie ich przewyższający, nim pisali zna­komici, prawie we wszystkich naukach i umiejętnościach mistrzowie. Rozważając te okoliczności, już sądzić wypada, ... że to musi być język bogaty. W takim razie ten największą językowi robi przysługę, kto w całej obszerności w jed- no zebrawszy, podaje do potomności. Jeżeli upadnie, potomni będą mieli skąd go podsycić; jeżeli wzrostu nabierze, będą mieli pamiątkę tego, czym był, a na zawsze wskazówkę, czym być może i powinien... . Zebrawszy tedy z pism narodowych i z mowy potocznej potrzeb- ne materiały, zachodziło nowe pytanie: jakim sposobem je ułożyć, urządzić i przepracować, żeby zbiór takowy i wygodny był do użycia, i celowi swojemu, jako skład języka, odpowiadał. Ponieważ nie jest przeznaczeniem takowego dzieła, żeby go wciąż czytano, lecz żeby się przy zachodzącej wątpliwości o pojedynczym słowie jakim można poradzić, pozostaje więc jedynie wszystkie słowa w nim się zawiera- jące ułożyć porządkiem abecadłowym, aby łatwiej znaleźć to, któremu szukać komu wypada. b) Jakie były przyczyny i cele napisania pierwszego słownika polskiego? Dla kogo Linde ten słownik ułożył? Odpowiedz, powołując się na odpowiednie fragmenty tekstu. 1 Samuel Bogumił Linde (1171–1847) – twórca sześciotomowego pierwszego „Słownika języka polskiego”. 2 odprawować się – odbywać się. 3 stan – grupa społeczna, np. stan chłopski, mieszczański, szlachecki. 4 światło – wykształcenie, wiedza.
  • 43. 44 132. Porównaj fragmenty „Słownika języka polskiego” S.B. Lindego i „Słownika języka polskiego” pod red. W. Doroszowskiego. (Fragment „Słownika języka polskiego” S.B. Lindego) (Fragment „Słownika języka polskiego” pod red. W. Doroszewskiego) 133. Podaj znaczenie wyrazu wieczór w każdym zdaniu. Przyjdę do ciebie jutro wieczorem. Cała klasa pójdzie na wieczór autorski znanego pisarza. Proszony wieczór u państwa Kowalskich był bardzo ciekawy. Dla każdego nadejdzie wieczór życia. 134. Uzupełnij odpowiednimi literami wyrazy. Sprawdź pisownię wyrazów w słow- niku ortograficznym. Wa..ać, rzecz..łka, dw..ch, wzią.., aud..owizualny, braw..ra, ch..rzystka, ko..ystać, podej..liwie, spoj..eć, k..ak, d..wi, wybrze..e, Mu..yn, Grec..a, widok..wka.
  • 44. 45 135. Na podstawie słownika wyjaśnij znaczenie wyrazu słodki i ułóż zdanie tak, by ukazać różne znaczenia. 136. Dodaj odpowiednie wyjaśnienie dotyczące rodzaju i zawartości podanych książek. Możesz je wybrać z ramki: słownik języka polskiego – tu ... słownik ortograficzny – tu ... słownik synonimów – tu ... słownik wyrazów obcych – tu ... encyklopedia powszechna – tu ... rozstrzygam wątpliwości dotyczące pisowni, szukam wiadomości z jednej dziedziny wiedzy, znajduję wyjaśnienie znaczeń każdego wyrazu polskiego, podano zestawy wyrazów bliskoznacznych, zgromadzono wiedzę z wszelkich dziedzin wiedzy, podano wyrazy z obcego języka i ich tłumaczenia na język polski, znajdę znaczenia zapożyczonych wyrazów Encyklopedia to wyraz pochodzenia greckiego, znaczy tyle, co księga obejmująca zbiór wiadomości ze wszystkich nauk lub z jednej dziedziny wiedzy, ułożony alfabetycznie lub tematycznie. 137. W jakich sytuacjach można sięgnąć do poniższych encyklopedii? Mała encyklopedia kultury antycznej. Słownik pisarzy polskich. Słownik geograficzny. Słownik polsko-ukraiński. 138. Uzupełnij poniższy tekst tak, aby powstała reklama wybranego przez ciebie słownika. Właśnie pojawiła się wyjątkowa książka: „_____”. Nie trzeba chyba przekonywać, że słownik ten potrzebny jest każdemu ... . Wystarczy znać ..., aby bez trudu z niego korzystać. Zamieszczone w nim hasła zawierają informacje ..., jest więc bardzo przydatny w ... . Warto też po niego sięgnąć, kiedy ..., „_____” – każdy powinien go mieć!
  • 45. 46 139. Zapisz, w których słownikach znajdziesz: – informacje o poprawnym zapisie wyrazu; – informacje gramatyczne o wyrazie; – związki frazeologiczne; – wyrazy bliskoznaczne. V. Kształcenie językowe. Dialog, monolog Dialog – zapis rozmowy (podstawowej formy komunikacji językowej). Składa się z kolejnych i wiążących się wypowiedzi dwu lub więcej osób. Każda wypowiedź nadawcy wywołuje reakcję (słowną, gestykulacyjną, mimiczną) odbiorcy i odwrotnie. Dialog występuje w utworach literackich (w dramacie stanowi podstawową formę wypowiedzi). Monolog to ciągła wypowiedź jednej osoby. Jest przede wszystkim formą charakterystyczną dla języka pisanego (w języku mówionym wy- stępuje rzadko). Monolog występuje w opisie, opowiadaniu, rozważaniu, streszczeniu. 140. Porozmawiamy przez telefon. – Dzień dobry, mówi Agnieszka Jaworska. Czy za- stałam Karolinę? – Dzień dobry, Agnieszko. Karoliny nie ma, wyszła do sklepu. Czy coś jej przekazać? – Nie, dziękuję. Chciałam się z nią umówić. – To zadzwoń za pół godziny. – Dobrze, zadzwonię. Do widzenia. – Cześć, tu Karolina. Dzwoniłaś do mnie? – Tak. Idziemy na rolki? – Ojej, dzisiaj nie pójdziemy, nie mogę! 141. Korzystając ze wzorców, zredaguj rozmowy telefoniczne i zapisz je w formie dialogu. 1) z lekarzem pogotowia ratunkowego, by wezwać karetkę do wypadku; 2) z dyżurnym strażakiem, informując o pożarze; 3) z wujkiem, od którego chcesz pożyczyć mapę; 4) z kolegą, którego prosisz o podanie tematu pracy domowej.
  • 46. 47 142. Ułóż dialog, korzystając z podanych zdań. Pociąg pośpieszny do Użhorodu odjedzie z peronu drugiego. Odjazd o 19.30. Piszcie do domu. Ubierajcie się ciepło. Bawcie się dobrze. Nie zgubcie pieniędzy! Dajcie znać, kiedy przyjedziecie. Wyślijcie telegram. 143. Przeczytaj uważnie zamieszczone niżej powitania rodziców. Przepisz je do zeszytu i podkreśl te, które zwykle używasz. Powiedz, jakie różnice znacze- niowe dostrze­gasz między podanymi wyrażeniami i zwrotami. Dzień dobry, tato! Dzień dobry, kochany tatusiu! Witam cię, drogi tat- ku! Cześć, tatusiu! Dzień dobry, mamusiu! Cześć, mamuśku! Witajcie, kochani! 144. Ułóż i zapisz w zeszycie dialog między tobą i mamą (lub tatem) toczący się w chwilę po obejrzeniu przez rodziców twego świadectwa szkolnego. Zapisz odpowiednio repliki każdej osoby. 145. Do podanego dialogu dopisz tekst, wyjaśniający sytuację mówienia. – Gdzie byłeś wczoraj wieczorem? – Na Rynku. – Po co? – Ojej, przecież mówiłem ci już wcześniej, że tam był koncert. – Ach, tak. A dlaczego wróciłeś tak późno? – Wcale nie późno. Była dopiero 20. – W domu masz być o 19. 146. Nazwij zachowanie odbiorcy widoczne w dialogach. a) – Daj odpisać zadanie! – Przepraszam, ale to moje wypracowanie. Jeśli chcesz, pomogę ci napisać. b) – Myślę, że możemy pójść na spacer. – Nie zgadzam się z tobą, bo najpierw musimy odrobić lekcje. c) – Czy pójdziesz jutro ze mną do teatru? – Nie gniewaj się, ale już się umówiłem z rodziną. 147. Odpowiedz na podane pytania i ułóż na podstawie odpowiedzi tekst. Zaty- tułuj go. O czym lubisz czytać? Jakie książki niedawno przeczytałeś? Jaka książka najbardziej ci się spodobała? Gdzie bierzesz książki do czyta- nia? Jakie książki masz w domu? Czy czytanie jest dla ciebie ważne i dlaczego? Kto jest twoim ulubionym autorem?
  • 47. 48 148. Przetłumacz tekst na język polski. На столі у вчителя журнал. Не шукайте родичів цього слова серед наших слів, бо воно запозичене. Утворене воно від французького словa „жур” – „день”. Виходить, що журнал – це щоденник, в якому щодня записують ваші добрі і не дуже добрі діла. За хорошу оцінку вдома похвалять, за погану – перепаде „на горіхи”, та все ж не так як у Голландії. Там нещодавно ввели спеціальний податок, який мусять сплачувати батьки, якщо учень погано вчиться. (А. Коваль) 149. Przeczytaj podany tekst. Streść go, używając dialogu. Dopisz zakończenie. Starszy pan pilnujący porządku w naszym najpiękniejszym parku chętnie udzielił mi krótkiego wywiadu. – Dzieci są rozmaite... I różnie też bywa z wycieczkami. Jedne są nie­ posłuszne, rozbiegają się i nauczyciele nie mogę sobie poradzić. Inne idą grzeczniutko alejami, złego słowa nie mogę powiedzieć. – A ci, którzy przychodzą oddzielnie, sami? – Też różnie bywa. Zdarza się, że zrywają kwiaty na bukieciki, łamią krzewy. Trudno też upilnować, żeby nie deptali trawników, kiedy chcą karmić wiewiórki. Ale najgorzej jest w sezonie kasztanów. Wtedy łamią gałęzie i rzucają w kasztany kamieniami. To u nas największa klęska! – A jeżeli chodzi o ptaki? – O, tu nie mogę powiedzieć złego słowa. Karmią je, przynoszą ziarno do karmników, podkarmiają łabędzie. 150. Ułóż przepisy zachowania się w parkach. Jak pracować nad poprawą pomyłek 1. Przeczytaj to, co napisałeś. 2. Skontroluj napisane słowo, wyszukaj pomyłkę. 3. Przypomnij sobie, jaką regułkę możesz tu zastosować. 4. Odszukaj to słowo w słowniku, zapisz go poprawnie, podkreśl litery, w których zrobiłeś pomyłkę. Ułóż z tym wyrazem zdanie. Pomoże ci to więcej nie popełnić podobnego błędu. Napisz pracę na brulionie, a po poprawianiu przepisz do zeszytu. Pytania do powtórki 1. Co to jest leksykografia? 2. Wymień zasadnicze rodzaje słowników. 3. Kiedy sięgasz do słownika języka polskiego? 4. W czym pomoże ci słownik ortograficzny? 5. Przygotuj wypowiedź na temat słowników i leksykografii. Użyj terminów. ?
  • 48. 49 SŁOWOTWÓRSTWO I ORTOGRAFIA § 11. Wyrazy podstawowe i pochodne 151. a) Przeczytaj i uzupełnij: miesiąc, w którym kwitną wrzosy – dzień, który następuje po niedzieli – robotnik, który spawa metale – ten, kto się uczy – maszyna, która służy do kopania – człowiek, który jest już stary – człowiek młody – człowiek, który uprawia sport – człowiek, który roznosi listy – człowiek, który gra na gitarze – b) Jak powstają wyrazy w języku? Rozwój nauki i techniki powoduje, że w otaczającym nas świecie człowiek wyróżnia coraz to nowe elementy rzeczywistości, tworzy nowe przedmioty, urządzenia itp. Te nowe zjawiska wymagają nowych nazw. Tworzeniem nowych wyrazów, ich budową zajmuje się słowo- twórstwo. Wyrazy, od których się tworzy inne wyrazy, nazywamy wyrazami pod­stawowymi. Np.: kopać, spawać. Wyrazy, które zostały utworzone od innych wyrazów, nazywamy wyrazami pochodnymi. Np.: koparka, spawacz. 152. Przepisz podane wyrazy, umieszczając na pierwszym miejscu wyraz podsta- wowy, a na drugim – pochodny. Szkoła, obrazek, piórnik, pióro, szkółka, obraz, czytać, przeczytać, lodówka, lód, murarz, mur, zegarek, zegar. Wzór: żelazo – żelazny. 153. Do podanych wyrazów podstawowych dopisz pochodne nazwy osób wyko- nujących określony zawód. młyn – kamień – pismo – rzeźba – złoto – lek –
  • 49. 50 154. Spośród podanych wyrazów wybierz wyrazy podstawowe i pochodne. Zestaw je ze sobą oraz zapisz parami. Orać, napisać, czytać, przerobić, stół, mały, śpiewać, list, białawy, śpie- wak, głos, stolarz, malec, siwy, listowy, kłótliwy, biały, siwizna, głosować, kłócić się, zaorać, pisać, przeczytać, przeróbka. 155. Dopisz wyrazy podstawowe do podanych wyrazów pochodnych. – klasowy – kolejarz – pracować – klasówka – kolejarski – pracownik 156. Do podanych wyrazów dopisz wyrazy podstawowe i pochodne. ... piekarz ... ... góral ... ... kolejarz ... Wyrazy podstawowe mogą być zarazem pochodnymi w stosunku do innych wyrazów. Np. wyraz robota jest podstawowy w stosunku do wyrazu robotnik, a pochodny w stosunku do wyrazu robić. robić → robota → robotnik 157. Przepisz podane wyrazy, dopisując do każdego z nich wyraz podstawowy. Dobroć, złość, mówca, przegroda, kawiarnia, szatnia, polny, ręczny, złocisty, widzialny, brudzić, ważyć, bielić. 158. Przepisz i uzupełnij podaną tabelę. Wyraz podstawowy Wyrazy pochodne rzeczownik przymiotnik czasownik sen mydło zielony biały orać łączyć sennik mydełko – – – łącznik senny – zieloniutki – orny – śnić – – bielić – – 159. Powiedz, co mają ze sobą wspólnego, a czym się różnią zestawiane wyrazy. W każdej parze oznacz strzałką, który wyraz pochodzi od którego. las – lasek pisać – pisarz płot – płotek czytać – przeczytać klasa – klasowy uczyć – nauczyć księga – księgarnia dobry – dobroć stać – wstać wesoły – wesoło trzy – trzeci tutaj – tutejszy
  • 50. 51 160. Podaj wyrazy podstawowe dla pochodnych. – nauczyć – uczeń – nauczyciel – uczennica – nauczycielka – uczniowski § 12. Budowa wyrazów 161. Przeanalizuj podane objaśnienia słowa mądrość i ustnie dopasuj do każdego z nich określenie z ramki. wskazanie na wyraz, od którego powstało słowo; znaczenie i zakres użycia 1. mądrość – wiedza nabyta przez naukę lub doświadczenie, umiejęt- ności jej wykorzystania, zastosowania; rozumienie świata i ludzi, wiedza o nich; rozum i rozsądek. Mądrość książkowa „wiedza zaczerpnięta z książek, nieprzydatna w życiu praktycznym, nieżyciowa, teoretyczna”. Mądrość życiowa „umiejętność radzenia sobie w życiu, płynąca z do- świadczenia życiowego”. 2. mądrość – cecha człowieka mądrego. Definicje słownikowe objaśniają znaczenie i zakres użycia danego słowa. W słowotwórstwie tworzy się definicje wyrazów wskazujące na to, od jakiego wyrazu powstało analizowane słowo. 162. Do podanych wyrazów dopisz definicję słownikową i definicję słowotwórczą. Staraj się nie korzystać ze słownika. definicja słownikowa lasek definicja słowotwórcza definicja słownikowa leśnik definicja słowotwórcza 163. Uzupełnij tekst wyrazami których definicje słowotwórcze podane są w ramce. Pamiętaj o dostosowaniu form gramatycznych. Święta ... (1), związane z kultem słońca, ognia, zawierały w sobie odro- binę... (2) i ... (3) o dalszy los. Dziękowano bogom za plony, ale zdawano sobie sprawę z tego, że coraz krótsze i chłodniejsze dni zapowiadają zimę. Wypełniona pracą jesień nie sprzyjała ... (4), a gdy zła pogoda wymuszała bezczynność, myślano o tych, co odeszli ze świata. (1) związane z latem, (3) to, że ktoś się troszczy, (2) stan, gdy ktoś się smuci, (4) to, że się świętuje
  • 51. 52 164. Połącz w pary wyrazy pochodne i podstawowe. Które wyrazy są tu podzielne słowotwórczo-podstawowe czy pochodne? Czym się one różnią od wyrazów niepodzielnych słowotwórczo? Biec, bielić, dobry, domowy, dwoje, górski, kotka, kot, las, pies, leśny, mały, wypić, złość, stolik, pięty, pobiec, dom, dobrze, biały, dwa, góra, psi, zły, malutki, stół, pięć. 165. Połącz w pary wyrazy podstawowe i pochodne. Zapisz te pary. Podkreśl cząstki wyrazów, które je różnią. Czy słusznie się mówi, że te wyrazy pochodne są podzielne słowotwórczo. Jechać, żyć, zjeść, pytać, wypisać, przyjechać, znać, zapytać, pisać, siać, jeść, przeżyć, poznać, palić, posiać, rozpalić, gasić, zgasić. 166. Udowodnij, uzupełniając wykropkowanie miejsca, że podane wyrazy mogą być równocześnie pochodne i podstawowe. ... koszyk ... ... drukować ... ... kotek ... ... poręczyć ... ... kwiatek ... ... zmierzyć ... 167. Znajdź w tekście wyrazy podstawowe do podanych i wpisz je do krzyżówki w mianowniku liczby pojedynczej. Cykl świąt pogańskich wynikał z rytmu natury. Najbardziej radosne święta przypadały na okres wiosenny, kiedy przyroda budziła się do ży- cia, co zwiastowało nowe zbiory i obfite plony. Wtedy należało oddawać cześć matce ziemi, prosić słońce, by nie skąpiło swych ciepłych promieni, a wiatry błagać o to, by w porę przygnały deszcz. 1. obficie 2. słoneczny 3. przyrodniczy 4. ziemski 5. wietrzny 6. naturalny 7. matczyny Zapamiętaj! Podstawa słowotwórcza to część wyrazu podstawowego, która wchodzi w skład wyrazu pochodnego. Formant to cząstka dodana do podstawy słowotwórczej i tworząca wraz z nią wyraz pochodny. Formant występujący po podstawie słowotwórczej to przyrostek. Formant występujący przed podstawą słowotwórczą to przedrostek. 1 2 3 4 5 6 7
  • 52. 53 168. W każdym wyrazie pochodnym oddziel formant od podstawy słowotwórczej. Wyróżnij przedrostki i przyrostki. pole – polny pole – polowy pole – pólko pole – poletko rzucać – dorzucać rzucać – rozrzucać rzucać – wyrzucać rzucać – wrzucać miara – miarka miara – mierzyć mierzyć – mierzenie mierzyć – zmierzyć 169. Dopisz podstawy słowotwórcze do formantów. las – ...ek siła – ...acz księga – ...arnia straż – ...ak dom – ...owy koń – ...ny chłop – ...ski owoc – ...ować noc – ...ować dzień – ...ny 170. Napisz po dwa rzeczowniki z formantami: -ca, -arz, -anie, -ość, -izna (-yzna), -ek; po dwa czasowniki z formantami: za-, od- i po dwa przymiotniki z forman- tami: -szy, naj-. 171. Uzupełnij podane zdania. Wieś nazwano Zalesiem, bo znajduje się ... . Ulicę, która biegła pod wałami, nazwano ... . Dzielnica Lwowa Podzamcze tak się nazywa, bo była ... . 172. a) Napisz, od czego utworzono następujące wyrazy: podkoszulek, podziemie, przylądek, przedwiośnie, podbiegunowy, przyboczny, przedwojenny. Wzór: przy granicy – przygraniczny. b) Z trzema dowolnymi wyrazami ułóż zdania. 173. Do podanych wyrażeń przyimkowych dopisz pochodne: a) rzeczowniki, b) przymiotniki. a) za piecem b) za kulisami pod gardłem pod miastem do żywota do żywota Istnieją wyrazy, których definicji słowotwórczo nie można utworzyć. Są to wyrazy niepodzielne słowotwórczo, np. dom, głos, rzut. 174. Przepisz wyrazy. Podkreśl wyrazy niepodzielne słowotwórczo. Zimowisko, mak, zima, ser, makówka, makownik, dzień, dziennikarz, chleb, wilczy, chlebowy, noc, przenocować.
  • 53. 54 § 13. Tworzenie nowych wyrazów 175. Utwórz rzeczowniki od czasowników przez ucięcie części wyrazu podstawo- wego. Zlewać, podskoczyć, dźwigać, zlecieć, czołgać, odczytywać, ubawić się, biegać. Wzór: ubawić się – ubaw. 176. Dopisz wyrazy, od których utworzono podane rzeczowniki pochodne. Wyciągnij wniosek, od jakich części mowy tworzymy rzeczowniki pochodne? Kierownik, kłamstwo, sprawdzian, pisanie, groźba, paliwo, uczeń, zdrowie, złość, śmiałość, głupiec, dobroć, siniak, dzikus, biel, księgarnia, kwiatuszek, psisko, czytelniczka, dzieciątko, wiatrak, lwowianin. 177. Rozróżnij nazwy: wykonawców czynności i cech. Powiedz, od jakich wyrazów podstawowych zostały utworzone te wyrazy pochodne? Podkreśl formanty. proszenie białość działacz słuchanie wielkość łowca bicie głębokość badacz czytanie wysokość doręczyciel mycie grubość pisarz mówienie szarzyzna nauczyciel szycie szerokość ilustrator jedzenie zgnilizna wychowawca 178. Sprawdź, jakie części mowy można utworzyć od przymiotników. Uzupełnij wykropkowane miejsca. czarny – czerń biały – ...ość głupi – ...ec mądry – ...ec biały – ...awy śliczny – prze... biały – ...usieńki miło – ...ować suchy – ...yć jasny – ...eć złoty – ...ić smutny – ...o dobry – ...e zły – ...o 179. Utwórz przymiotniki od rzeczowników za pomocą podanych przyrostków: -any, -ański, -ejski, -ny, -ski, -owski, -owy, -yczny. Woda, kamień, skóra, raj, Ukraina, góra, Lwów, Polak,Afryka, Europa, realista, młodzież. 180. a) Powiedz, jakich zdrobnień można używać, nazywając członków rodziny: Mamę, tatę, babcię, dziadka, ciocię, wujka, córkę, syna, siostrę, brata.
  • 54. 55 b) Możesz wykorzystać następujące formanty przyrostkowe: -usia, -eńka, -ka, -uś, -unio, -cia, -unia, -cio, -aszek, -yczka, -iszek, -eczek. c) Napisz krótki tekst o swojej rodzinie, używając utworzonych wyrazów zdrobniałych. 181. Dopisz brakujące podstawy słowotwórcze. Powiedz, jaką funkcję pełnią wy- stępujące tu formanty. nos – ...ek ramię – ...ączko koń – ...ik kaczę – ...uszka kwiat – ...uszek serce – ...uszko 182. Dopisz podstawy słowotwórcze pochodnych rzeczowników. Rozróżnij formanty zdrabniające i zgrubiające. ek, ...ątko cia kot baba ur, ...isko sko ek ek język nos or isko 183. Utwórz rzeczowniki od wyrażeń przyimkowych za pomocą formantów: -e, -ek, -nik, -ka. Wzór: po jeziorze – pojezierze. Poddachem,nabrzegu,poboku,podręką,narogu,podbrodą,podnogą, za ścianą, po domu, po ziemi. Zauważyłeś, że jest kilka sposobów tworzenia nowych wyrazów: 1) formant + podstawa słowotwórcza = wyraz pochodny np. na + pisać = napisać. 2) podstawa słowotwórcza + formant = wyraz pochodny np. warkocz + yk = warkoczyk. 3) formant + podstawa słowotwórcza + formant = wyraz pochodny np. u + mocn + ić = umocnić. 4) odrzucenie formantu np. biegać – ać = bieg. 5) tworzenie wyrazów pochodnych od dwóch wyrazów podsta- wowych podstawa podstawa + formant + = wyraz pochodny słowotwórcza słowotwórcza np. żyw + o + płot = żywopłot.
  • 55. 56 184. Utwórz rzeczowniki o podanym znaczeniu. Określ w jaki sposób one powstały. to, że ktoś skoczył – to, że ktoś wypiekł – to, że ktoś rzucił – to, że ktoś przedrukował – 185. Podaj wyrazy podstawowe, od których zostały utworzone następujące złożenia. Ułóż z nimi zdania. drogowskaz, włóczykij, czterolistna 186. Jak nazywają się następujące figury geometryczne? Jak powstały te wyrazy? 187. Od każdego z podanych czasowników utwórz pochodny rzeczownik i pochodny czasownik. Wykorzystaj podane formanty: -ak, -anie, -enie, -ca, -arz, -erz, -acz, -ba, na-, po-, prze-, s-, u-, wy-, z-, za-. śpiewać, słuchać, kłamać, świecić, pisać, prosić, bić, piec, tańczyć, grać 188. Do poniższych wyrazów słowotwórczo niepodzielnych dodaj takie cząstki spośród podanych w ramce, aby powstały inne znane ci wyrazy. pies, chleb, morze, wóz, góra, chłop, stary, sen, woda, koń, dom, broda, dzień, pan, stół, blacha -ka, -ysty, -ek, -ski, -arz, -owy, ość, -ny, -ały, -stwo, -acz, -ak 189. Jakie wyrazy i za pomocą jakich formantów zostały utworzone od wyrazu ława na określenie: a) małej ławy; b) dużej, zwartej masy ryb; c) przedstawiciela społeczeństwa w wymiarze sprawiedliwości. 190. Przypomnij sobie, co to są wyrazy pokrewne. Uporządkuj podane wyrazy pokrewne według kolejności ich powstania, zaczynając od najstarszego. lodowcowy, lodowy, lód, lodowiec, lodziarnia butle, butelka, butelkować, zabutelkować 191. Dobierz wyrazy pochodne utworzone: a) formantem w postaci przyrostka: żółty, przerzucać, rachunek; b) formantem w postaci przedrostka: gorszyć, wahać się, godzić się; c) formantem zerowym, czyli przez odrzucenie zakończenia: śpiewać, zbierać, pokłonić się.
  • 56. 57 192. Ustal, od jakich części mowy i za pomocą jakich formantów zostały utworzone po­­da­­ne rzeczowniki. a) bieganie, myślenie, skok, przejazd, mycie, prośba, służba, mrugnię- cie, dreptanie, poczęstunek, biegacz, pływak, oskarżyciel, śpioch, wydawca; b) bladość, grzeczność, krzywizna, choroba, biedak, mędrek, biedak; c) bohaterstwo, próżniactwo, tkactwo. 193. Na podstawie podanego wykresu powiedz, jakie części mowy zostały utwo- rzone od czasownika pleść. płot płotek plotka pleść pleciuch opleść przepleść spleść splot 194. Od wyróżnionych w zdaniach czasowników utwórz pochodne rzeczowniki i przekształć zdania w zdania pojedyncze. Powiedz, co uzyskałeś dzięki prze- kształceniom. Bardzo się ucieszyłam z tego, że przyjechała Zosia. Dzięki temu, że pożyczyłem książkę, mogłem przygotować się do lekcji. W naszej klasie nie ma uczniów, którzy kłamią i leniuchują. 195. Z podanego wierszyka wypisz czasowniki oznaczające wykonawców czyn- ności, oddziel formanty. Przez h pisać też należy: Druh hufcowy wiódł harcerzy; Huk husarzy hordę goni; Bohdan grał nam na harmonii; Wiatr hulaszczy huczy w polu; Zguba czyha w alkoholu. (W. Gawdzik „Ortografia na wesoło”) Wzór: pisać – pisanie. 196. Do podanych czasowników dobierz jak najwięcej czasowników pochodnych utworzonych za pomocą różnych przyrostków. tworzyć, rządzić, rzucać
  • 57. 58 197. Zredaguj zawiadomienie, nakazy lub zakazy o podanej niżej treści, używając rzeczowników odczasownikowych. Wzór: W tym pomieszczeniu nie wolno palić. – Palenie zabronione. W tym miejscu nie wolno naklejać ogłoszeń. Nie wolno wysiadać w czasie jazdy tramwajem. Nie wolno przechodzić ulicę przy czerwonym świetle. Psów wyprowadzać na trawniki nie wolno. 198. Na podstawie podanych informacji zredaguj komunikaty o pogodzie. Użyj rzeczow­ników utworzonych od czasowników. Rano będzie padać, po południu przejaśni się i rozpogodzi. Ciśnienie wzrośnie i temperatura spadnie poniżej zera. Rano przewiduje się ..., po południu ... i ... . Nastąpi ... ciśnienia i ... temperatury poniżej zera. 199. Ułóż tekst komunikatu o po­ godzie, pasujący do map­ki. Zastosuj rze­czow­niki odcza- sownikowe. 200. Powiedz, od jakich części mowy i za pomocą jakich formantów powstały po- niższe czasowniki. Zapisz ich wyrazy podstawowe. srebrzyć, złocić, telefonować, planować, owocować, bielić, miłować, grubieć, ciekawić się, dwoić się, oswoić się 201. Wskaż części mowy, od których zostały utworzone podane przymiotniki, wy- odrębnij formanty. a) gniewliwy, pitny, chodliwy, jadalny, poczytny; b) brudnawy, niedobry, bielszy, najsłodszy, maleńki; c) stołowy, psi, podniebny, poobiedni, przyzakładowy; d) brudnobiały, północno-wschodni, trzypiętrowy, prawdomówny. 202. Opisz dowolny kolorowy przedmiot (np. okładkę książki, sukienkę, lalkę, ro- wer), określając różne odcienie kolorów, zastosuj przymiotniki utworzone przy pomocy formantów -awy, -uchny, -utki, -usieńki lub przez połączenie dwóch przymiotników. 203. Przekształć podane zdania, zamieniając wyróżnione rzeczowniki i czasowniki na utworzone od nich przymiotniki. Chłopiec odznaczał się dużym dowcipem. Weszli do pokoju, gdzie zawsze jadali. Była to osoba lubiąca się kłócić i gderać.