Nederlandse Organisatie voor
toegepast-natuurwetenschappelijk
onderzoek / Netherlands Organisation
for Applied Scientific ...
TNO-rapport | 34466 2 / 74
Inhoudsopgave
1 Inleiding.........................................................................
TNO-rapport | 34466 3 / 74
1 Inleiding
1.1 Aanleiding
De Bestuursraad van het Ministerie van BZK heeft in 2007 het onderzo...
TNO-rapport | 34466 4 / 74
just one year” stellen Pascu et al. (2006)3
. Veel van deze toepassingen worden
inmiddels op gr...
TNO-rapport | 34466 5 / 74
van direct belang voor beleid t.a.v. eParticipatie). Web 2.0 is inmiddels onmiskenbaar
een fact...
TNO-rapport | 34466 6 / 74
1.3 Onderzoeksvraag en leeswijzer
In dit onderzoek proberen we door een theoretische en empiris...
TNO-rapport | 34466 7 / 74
2 Web 2.0 en de overheid: theoretische verkenning
2.1 De Web 2.0 trend
2.1.1 Begrippen
Er zijn ...
TNO-rapport | 34466 8 / 74
in the computer industry caused by the move to the internet as platform, and an attempt
to unde...
TNO-rapport | 34466 9 / 74
 
Figuur 1: De web2.0 meme van O’Reilly
Volgens O’Reilly zijn de belangrijkste kenmerken van we...
TNO-rapport | 34466 10 / 74
Een van de eigenschappen waar veelvuldig op wordt gewezen als typisch voor web 2.0
is het open...
TNO-rapport | 34466 11 / 74
entertainmentdiensten en de verschuiving die daarin heeft plaatsgevonden (bron: Slot &
Frissen...
TNO-rapport | 34466 12 / 74
verklaren; web 2.0 wordt hier voorgesteld als ‘een vulkaan die op springen staat’19
.
Voor een...
TNO-rapport | 34466 13 / 74
• Co-creatie: gebruikers dragen gezamenlijk bij aan de ontwikkeling van
producten (bijvoorbeel...
TNO-rapport | 34466 14 / 74
verdienen zouden zijn. Ook voor gebruikers biedt web 2.0 een vruchtbare bodem voor
het verster...
TNO-rapport | 34466 15 / 74
Naast de economische impact gaat de OECD ook in op de sociale impact van de Web
2.0 trend. “Ch...
TNO-rapport | 34466 16 / 74
zijn van een long tail effect dan in het private domein: het medium wordt een medium
van niche...
TNO-rapport | 34466 17 / 74
veelzijdig en ‘public value’ is daardoor een complex begrip. Er zijn verschillende
relaties tu...
TNO-rapport | 34466 18 / 74
In de huidige discussies tussen wetenschappers worden begrippen gebruikt als Public
service 2....
TNO-rapport | 34466 19 / 74
nation's laws through a wiki on the web.” In Nederland heeft het Ministerie van Verkeer
en Wat...
TNO-rapport | 34466 20 / 74
Dienstverlening
Het aanwenden van informatie, kennis en creativiteit uit sociale netwerken om
...
TNO-rapport | 34466 21 / 74
de ‘wisdom of the crowds’ in verregaande vorm wordt aangewend en dat de rol van de
ambtenaren ...
TNO-rapport | 34466 22 / 74
Rekenschap/verantwoording
Ook lijken burgers in voorkomende gevallen een toezichtfunctie op zi...
TNO-rapport | 34466 23 / 74
In zijn rol als citoyen kan de burger bijvoorbeeld opschuiven van een passieve rol als
burger ...
TNO-rapport | 34466 24 / 74
Figuur 5: Rollen van burgers bij de uitvoering
Figuur 6: Rollen van burgers bij de handhaving
TNO-rapport | 34466 25 / 74
Figuur 7: Rollen van burgers bij het toezicht
 
2.2.3 Kansen en risico’s
Van belang voor de an...
TNO-rapport | 34466 26 / 74
van burgers die over de schreef zijn gegaan, gewaarborgd moet worden, en anderzijds
de overhei...
TNO-rapport | 34466 27 / 74
voor ontvangt: jouw bijdrage is zichtbaar voor anderen (je eigen ‘moment of fame’). Als
daar e...
TNO-rapport | 34466 28 / 74
onderwerpen en gebeurtenissen engageren die in hun directe leefwereld spelen dan
rondom collec...
TNO-rapport | 34466 29 / 74
persoonlijke levenssfeer – die onder druk kunnen komen te staan. In de eerder
genoemde IPTS st...
TNO-rapport | 34466 30 / 74
2.3 Analysekader
Op basis van de voorafgaande theoretische verkenning kunnen nu de hoofdlijnen...
TNO-rapport | 34466 31 / 74
• In hoeverre kunnen we deze toepassingen als disruptief zien: fundamentele
verschuivingen die...
TNO-rapport | 34466 32 / 74
3 Case studies
3.1 Selectie case studies
Om de verschillende werkvelden van BZK goed te dekken...
TNO-rapport | 34466 33 / 74
Toezicht:
• Hoofdcase: http://www.geluidsnet.nl
Geluidsnet representeert hoe de potentie van e...
TNO-rapport | 34466 34 / 74
2. Korte beschrijving van de case
Aanleiding
Petities.nl is een website die betrekking heeft o...
TNO-rapport | 34466 35 / 74
Oprichting
De website petities.nl is gelanceerd door Stichting Petities.nl. Deze stichting is ...
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur
of 74

Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur

Published on: Mar 3, 2016
Source: www.slideshare.net


Transcripts - Naar een user generated state de impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur

  • 1. Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek / Netherlands Organisation for Applied Scientific Research Brassersplein 2 Postbus 5050 2600 GB Delft T +31 15 285 70 00 F +31 15 285 70 57 info-ict@tno.nl TNO-rapport 34466 Naar een ‘User Generated State’? De impact van nieuwe media voor overheid en openbaar bestuur Datum 31 januari 2008 Auteur(s) Valerie Frissen, Mildo van Staden, Noor Huijboom, Bas Kotterink, Sanne Huveneers, Madelon Kuipers, Gabriela Bodea, Opdrachtgever TNO / Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Aantal pagina's 74 (incl. bijlagen) Aantal bijlagen 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van TNO. Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan. © 2008 TNO
  • 2. TNO-rapport | 34466 2 / 74 Inhoudsopgave 1 Inleiding.......................................................................................................................... 3 1.1 Aanleiding........................................................................................................................ 3 1.2 Achtergrond ..................................................................................................................... 3 1.3 Onderzoeksvraag en leeswijzer........................................................................................ 6 2 Web 2.0 en de overheid: theoretische verkenning ...................................................... 7 2.1 De Web 2.0 trend............................................................................................................. 7 2.1.1 Begrippen......................................................................................................................... 7 2.1.2 Karakteristieken van web 2.0........................................................................................... 8 2.1.3 Impact van web 2.0........................................................................................................ 13 2.2 Van Government 1.0 naar Government 2.0? ................................................................. 16 2.2.1 Relaties overheid – burger ............................................................................................. 16 2.2.2 Schematische weergave van publieke waardecreatie..................................................... 22 2.2.3 Kansen en risico’s.......................................................................................................... 25 2.2.4 Participatiemotieven ...................................................................................................... 26 2.2.5 Impact op overheid en openbaar bestuur ....................................................................... 28 2.3 Analysekader ................................................................................................................. 30 3 Case studies .................................................................................................................. 32 3.1 Selectie case studies....................................................................................................... 32 3.2 De cases ......................................................................................................................... 33 3.2.1 Case 1: Agendering van beleid: www.petities.nl......................................................... 33 3.2.2 Case 2: Uitvoering van beleid: Meldingen openbare ruimte in Amsterdam Geuzenveld/Slotermeer.................................................................................................. 40 3.2.3 Case 3: Handhaving van beleid: www.stopkindersex.com.......................................... 46 3.2.4 Case 4: Toezicht op beleid: Geluidsnet ......................................................................... 53 4 Conclusies..................................................................................................................... 60 4.1 Introductie...................................................................................................................... 60 4.2 De impact van web 2.0 voor overheid en openbaar bestuur: bevindingen in de casestudies ..................................................................................................................... 62 4.3 Tot slot: kansen, bedreigingen, aanbevelingen.............................................................. 67 4.3.1 Kansen ........................................................................................................................... 68 4.3.2 Risico’s .......................................................................................................................... 69 4.3.3 Aanbevelingen ............................................................................................................... 70 Bijlage ....................................................................................................................................... 74
  • 3. TNO-rapport | 34466 3 / 74 1 Inleiding 1.1 Aanleiding De Bestuursraad van het Ministerie van BZK heeft in 2007 het onderzoeksprogramma ‘Overheid en nieuwe media’ vastgesteld. Dit programma vloeit voort uit de door BZK gevoelde noodzaak om de invloed van nieuwe media op het functioneren van het openbaar bestuur nader te verkennen. Die invloed begint zich inmiddels af te tekenen op alle voor BZK relevante beleidsdomeinen. Nieuwe toepassingen van het internet (denk aan weblogs, sociale netwerk sites en virtuele werelden) zetten noties als samen doen, samen delen, en interactie centraal. Daardoor ontstaan niet alleen nieuwe vormen van interactie tussen burgers onderling, maar ook tussen burgers en het openbaar bestuur. De nieuwe ontwikkelingen bieden kansen en belemmeringen voor een veilig- en goed functionerend openbaar bestuur in een open democratie. Voor het Ministerie van BZK is dit aanleiding om – tot nu toe nog ontbrekend – strategisch onderzoek naar de gevolgen van deze ontwikkelingen voor het functioneren van de overheid te laten doen. Uit overleg tussen BZK en TNO kwam naar voren dat een nadere verkenning van dat thema zowel voor BZK als voor TNO relevant is. Naar aanleiding daarvan is besloten een door beide partijen gefinancierd onderzoek uit te voeren, bestaand uit een conceptuele afbakening en verkenning van het thema en een analyse van enkele voor BZK relevante cases. Dit rapport beschrijft de resultaten van dit onderzoek. 1.2 Achtergrond De opkomst van het ‘participatieve web’ In haar rapport “Participative Web and User-Created Content” beschrijft de OECD de opkomst en groei van intelligente web services die gebruikers in toenemende mate in staat stellen om op een nieuwe wijze actief te zijn op het Internet.1 Dankzij deze nieuwe diensten kunnen gebruikers steeds makkelijker content delen, bewerken en creëren, in allerlei sociale netwerken, waarin ze intensief met elkaar interacteren en samenwerken. In een onvergelijkbaar korte tijd hebben deze nieuwe webdiensten - blogs, podcasts, wikis, social networking sites, (sociale) zoekmachines, veilingsites, online games en peer-to-peer diensten - een zeer hoge vlucht genomen. Er wordt in dit verband ook wel gesproken van het sociale web2 , omdat sociale netwerken in feite de drijvende kracht achter deze toepassingen zijn. Het succes vloeit voort uit de mogelijkheid om verbindingen te leggen tussen relevante groepen mensen en relevante stukjes content. De trend wordt in de meeste gevallen aangeduid als web 2.0, een term die benadrukt dat deze trend in potentie disruptief is; er is sprake van een nieuwe, tweede fase van ontwikkeling van het web met een mogelijk verregaande impact. Web 2.0 is in zeer korte tijd (pakweg drie jaar) uitgegroeid tot een fenomeen met een opmerkelijke reikwijdte en impact (zelfs in de geschiedenis van de toch zeer turbulente informatierevolutie is deze groei ongekend). “The number of blogs has doubled every 5 months for the last 2 years; social networking websites usage is multiplying year on year; peer-to-peer has become the largest source of traffic on the Internet in 3 years, and FON, the wifi-sharing network, has become the largest wifi network in the world in 1 OECD, Participative Web and User-Created Content, Web 2.0, Wikis and Social Networking, 2007 2 Zie bv. Pascu et al., 2007 Pascu et al. 2007 http://www.firstmonday.org/issues/issue12_3/pascu/index.html
  • 4. TNO-rapport | 34466 4 / 74 just one year” stellen Pascu et al. (2006)3 . Veel van deze toepassingen worden inmiddels op grote schaal gebruikt, met name social networking en P2P toepassingen. Het aantal gebruikers dat echt actief zelf bijdragen levert is weliswaar minder groot, maar desondanks indrukwekkend gezien het feit dat deze toepassingen nog maar zo kort beschikbaar zijn. Een belangrijke karakteristiek van web 2.0 is dat optimaal gebruik gemaakt wordt van de connectiviteit tussen mensen in allerlei verschillende netwerken. Daarnaast is kenmerkend dat dit veelal gebeurt in een open, niet centraal gestuurde omgeving, waarin aan de gebruikers van die diensten maximale ruimte wordt geboden om te participeren en zelf bijdragen te leveren. Dit heeft een sterke impuls gegeven aan de ontwikkeling en het belang van user generated content en van communities waarin die content wordt gemaakt, gedeeld, van commentaar voorzien, verbeterd, etc. De tweede fase van het internet kenmerkt zich dan ook door wat we kunnen aanduiden als de ‘radicale emancipatie van de gebruiker’4 . Deze ontwikkeling is in potentie disruptief, omdat de gangbare verhouding tussen aanbieders/producenten enerzijds en gebruikers anderzijds op zijn kop wordt gezet en daarmee nieuwe businessmodellen, ketenconcepten en institutionele structuren noodzakelijk worden. De studie van de OECD concludeert dat de nieuwe rollen van gebruikers op het internet bestaande institutionele arrangementen - in bijvoorbeeld de traditionele media, muziek- en filmindustrie - onder druk zetten. Ook een onderzoeksrapport voor de Europese Commissie getiteld “User-Generated Content: Business Models and Copyright” wijst op de transformatie van bestaande businessmodellen in de private sector, gedreven door de nieuwe toepassingen van het internet en het explosieve gebruik daarvan5 . Waar de eerste platforms voor user generated content nog vooral grass-roots initiatieven van enthousiaste gebruikers waren, zien we inmiddels een steeds grotere vervlechting van dergelijke bewegingen met traditionele organisaties en industrieën. Steeds meer private organisaties experimenteren met nieuwe – open en democratische – modellen voor organisatie, besluitvorming en winstgeneratie. Publieke sector en overheid 2.0? Nu de consequenties van de user generated content ontwikkeling in de private sector steeds tastbaarder worden, rijst ook de vraag wat deze ontwikkelingen betekenen voor het openbaar bestuur en de publieke sector. De opkomst van web 2.0 roept allerlei vragen op over de gevolgen voor de relatie overheid/burger en over het functioneren van de overheid en het openbaar bestuur zelf6 . Weblogs spelen bijvoorbeeld een steeds belangrijker rol in de publieke informatievoorziening, waardoor individuele burgers in feite een aanzienlijke rol gaan spelen in het uitoefenen van een publieke taak7 . De publieke informatievoorziening verandert daardoor ook van karakter: de content op weblogs is veelal persoonlijker getint, minder gefilterd, scherper verwoord en ongenuanceerder dan in de meer traditionele massamedia, terwijl de impact op de publieke opinie juist potentieel groot is. Daarnaast maakt web 2.0 nieuwe vormen van communicatie en samenwerking tussen overheid en burgers mogelijk (en is daarmee 3 In dit rapport is veel cijfermateriaal opgenomen dat deze trend illustreert. 4 Lezing van Valerie Frissen t.g.v. afscheidssymposium Hans Adriaanssen bij de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, zie : http://www.adviesorgaan-rmo.nl/?s=63&gw=rmo 5 Onderdeel van European Commission, Sixth Framework Programme, Priority 2.41.6, Business requirements and potential bottlenecks for successful new CITIZEN MEDIA applications, 2007  6 Ten dele gebaseerd op het startdocument van BZK voor het programma Overheid en Nieuwe Media. 7 Denk aan de blogs van militairen in Irak en Afghanistan, maar ook van veteraren en ouders van militairen die alles bij elkaar een onthullend beeld geven van de situatie in oorlogsgebieden waar traditionele mediakanalen niet over (kunnen) berichten. Veteraren: http://www.iaw.net/, Militairen: http://www.milblogging.com/
  • 5. TNO-rapport | 34466 5 / 74 van direct belang voor beleid t.a.v. eParticipatie). Web 2.0 is inmiddels onmiskenbaar een factor van gewicht in allerlei vormen van burgerparticipatie. We kunnen hier denken aan de inzet van web 2.0 toepassingen voor online burgerpanels en ePetities, maar ook aan bijvoorbeeld online games, wiki’s en geo-ICT die door burgers zelf worden ingezet om andere burgers te informeren en te mobiliseren, om druk uit te oefenen, of om de overheid en de politiek ter verantwoording te roepen. En tenslotte vormen virtuele werelden zoals Second Life een parallelle wereld waarin wereldwijd mensen met elkaar communiceren, samenwerken en samenleven. Ook overheden en politieke partijen zien we steeds vaker acteren op Second Life. Virtuele werelden roepen boeiende vragen op over wat dit betekent voor het functioneren van het openbaar bestuur in de fysieke en de virtuele wereld. Hoe zit dat bijvoorbeeld met het heffen van belasting wanneer er inkomsten worden gegenereerd op Second Life (welke belastingwetgeving geldt in een dergelijke ‘ontgrensde’ werkelijkheid?) Wie is verantwoordelijk voor rechtshandhaving in de virtuele wereld en gelden dan dezelfde normen en wetgeving die ook in de fysieke wereld van kracht zijn en zo ja, die van welk land dan? Of ontstaan hier misschien - op een vergelijkbare organische en hybride wijze als deze virtuele wereld zichzelf vormgeeft - ook nieuwe vormen van zelforganisatie, zelfregulering en zelfdisciplinering die de traditionele overheid steeds meer obsoleet zullen maken? Charles Leadbeater en Hilary Cottam, verbonden aan de Britse denktank Demos, stellen dat we in de toekomst misschien wel toe zullen groeien naar een ‘user generated state’. Een user generated state impliceert dat de burger steeds meer zelf gaat voorzien in wat voorheen door de overheid verzorgde collectieve taken waren8 . Dit biedt interessante kansen voor bijvoorbeeld de publieke dienstverlening. Denk aan het snel en effectief mobiliseren en organiseren van burgertoezicht in de wijk. De sceptici wijzen er echter op dat de burger door nieuwe technologie dan wel meer mogelijkheden mag hebben om overheidstaken zelf op te pakken of om intensiever te gaan participeren, maar de motivatie om dat ook daadwerkelijk te doen onveranderd laag blijft. De interesse van burgers in de publieke zaak zal volgens hen niet toenemen en het vertrouwen in overheid en politiek evenmin9 . De wil van burgers om te participeren beperkt zich misschien wel tot uitsluitend die gevallen waar het hun directe levenssfeer en naakte eigenbelang betreft. Behalve kansen zijn er bovendien ook risico’s verbonden aan de opkomst van web 2.0: gewezen wordt bijvoorbeeld op de teloorgang van de kwaliteit van publieke informatie, als iedereen zich daarmee gaat bemoeien; op de risico’s van populisme, cliëntelisme en eigenrichting en op de versterking van de klaagcultuur en het gelijk van de ‘grote bek’10 . Concluderend kunnen we stellen dat het voor BZK belangrijk is om een goed beeld te krijgen van de mogelijke implicaties van web 2.0 voor overheid en openbaar bestuur, in het bijzonder voor de beleidsdomeinen die onder verantwoordelijkheid van BZK vallen. Onder meer vanwege de snelle opkomst van dit fenomeen is er echter nog maar weinig systematisch onderzoek gedaan naar web 2.0, waardoor veel van de assumpties over Web 2.0 nog enigszins in de lucht blijven hangen. Een nadere verkenning van dit fenomeen is daarom aan de orde. 8 Charles Leadbeater and Hilary Cottam, The User Generated State: Public Services 2.0, 2007, http://www.charlesleadbeater.net/home.aspx. 9 Zie bijvoorbeeld de resultaten van het CAHDE/Congress, Symposium on E-democracy, Introductory session, 23 April 2007, “ How to win the battle for peoples attention?”  10 De meest bekende skepticus in dit verband is Andrew Keen. Hij verwoordt die kritiek in zijn inmiddels beroemde boek: “The cult of the Amateur. How today’s internet is killing our culture and assaulting our economy”
  • 6. TNO-rapport | 34466 6 / 74 1.3 Onderzoeksvraag en leeswijzer In dit onderzoek proberen we door een theoretische en empirische verkenning antwoord te krijgen op de vraag naar de impact van de Web 2.0 trend voor overheid en het openbaar bestuur. Daarbij komen de volgende subvragen aan de orde : 1. Wat zijn de karakteristieken van de web 2.0 trend? 2. Hoe werken deze karakteristieken door in het publieke domein? 3. Wat is de potentiële impact voor overheid en openbaar bestuur? 4. Hoe zien we dat terug in een aantal concrete cases? In hoofdstuk 2 staat de theoretische verkenning centraal. In dit hoofdstuk wordt op basis van literatuurstudie het fenomeen web 2.0 nader afgebakend. Vervolgens bekijken we wederom op basis van literatuurstudie hoe dit doorwerkt in het publieke domein en in hoeverre sprake is van veranderende gedragingen, waarden, taken en rollen van zowel overheid als burgers. Daarbij gaat onze bijzondere aandacht uit naar de potentieel disruptieve doorwerking van de toepassing van web 2.0 in het publieke domein, in zowel positieve als negatieve zin (kansen en risico’s). De conceptuele verkenning wordt in hoofdstuk 2 meer concreet doorvertaald in een analysekader en aanpak van een viertal cases. In hoofdstuk 3 presenteren we de resultaten van de casestudies, waarna het rapport eindigt met de conclusies in en aanbevelingen in hoofdstuk 4. at het een impact daarom interessante onderzoeksvraag.
  • 7. TNO-rapport | 34466 7 / 74 2 Web 2.0 en de overheid: theoretische verkenning 2.1 De Web 2.0 trend 2.1.1 Begrippen Er zijn in de afgelopen jaren verschillende begrippen gelanceerd om de in het vorige hoofdstuk al kort geschetste nieuwe ontwikkeling van het internet aan te duiden. Om gericht onderzoek te kunnen doen naar de implicaties van deze nieuwe trend is het van belang om een heldere definitie en afbakening te hanteren. In deze paragraaf zullen we daarom verschillende uitwerkingen van de begrippen nader onder de loep nemen. Dit resulteert in een nadere afbakening die voor dit onderzoek richtinggevend zal zijn. Termen die het meest frequent gebruikt worden zijn Web 2.0, User Created Content (of User Generated Content), the Participative web, en het Sociale Web. Voor wat betreft de doorwerking van deze trend in het publieke domein wordt bijvoorbeeld gesproken over Public Service 2.0, Democracy 2.0, Government 2.0 en The User Generated State. De verschillende accenten in de begrippen verwijzen naar een specifieke focus in de afbakening. User Generated Content focust specifiek op het creëren van content, terwijl The Participative Web een bredere reikwijdte heeft en in meer algemene zin focust op de trend naar actieve gebruikersparticipatie. Het sociale web legt het accent op de onderliggende interactie en communicatie tussen gebruikers en wat daardoor allemaal mogelijk is. Het meest gebruikte begrip is web 2.0, dat vooral focust op de transformatieve potentie van deze toepassingen: het impliceert immers een tweede fase of zelfs nieuwe ‘release’ van het web als geheel. Ook verwijst 2.0 naar de disruptieve impact van deze ontwikkelingen. Web 2.0 impliceert bijvoorbeeld nieuwe manieren om zaken te doen en winst te genereren, ketenomkering of institutionele innovatie11 . Web 2.0 is een zeer gehypt begrip, dat om die reden ook veel kritiek krijgt. De transformatieve en disruptieve potentie van het verschijnsel wordt door critici in twijfel getrokken. Zij wijzen er bijvoorbeeld op dat hier eerder sprake is van een evolutionaire ontwikkeling van het internet. Veel van de nieuwe eigenschappen die aan web 2.0 worden toegeschreven, zouden beter te kenschetsen zijn als een meer graduele verandering, waarbij specifieke aspecten die altijd al kenmerkend waren voor het web versterkt zijn. Omdat ons onderzoek met name gericht is op het verkennen van de mogelijk disruptieve impact van deze ontwikkelingen voor overheid en openbaar bestuur zullen wij in deze studie desondanks de term web 2.0 hanteren, waarbij we de retorische tekortkomingen op de koop toe nemen. Het begrip web 2.0 werd voor het eerst - althans volgens de overlevering - gelanceerd door Tim O’Reilly op de eerste Media Web 2.0 Conferentie in 200412 . Het verwijst naar een tweede generatie van webdiensten waarin samenwerking tussen gebruikers en het delen van informatie en content door gebruikers centraal staan. Tim O’Reilly zelf beschrijft het fenomeen als volgt (bron: Wikipedia): "Web 2.0 is the business revolution 11 Zie bijv. Valerie Frissen: ICT en maatschappelijke innovatie: Van pijplijn naar open netwerken. Den Haag: Ministerie van EZ. 12 Paul Graham (November 2005). Web 2.0. Retrieved on 2006-08-02. “"I first heard the phrase 'Web 2.0' in the name of the Web 2.0 conference in 2004.Tim O'Reilly (2005-09-30). What Is Web 2.0. O'Reilly Network. Retrieved on 2006-08-06.
  • 8. TNO-rapport | 34466 8 / 74 in the computer industry caused by the move to the internet as platform, and an attempt to understand the rules for success on that new platform. Chief among those rules is this: Build applications that harness network effects to get better the more people use them "13 . De OECD hanteert de term Participative Web14 . Daarmee wordt de nadruk gelegd op toenemende interactie, communicatie en creatie van waarde op het Internet door gebruikers. “The participative web is the most common term and underlying concept used to describe the more extensive use of the Internet’s capabilities to expand creativity and communication.” Open web standaarden en interfaces zijn een belangrijk kenmerk van het participatieve web om communicatie te faciliteren. Intelligente webdiensten en op internet gebaseerde software stellen gebruikers in staat om actieve gebruikersrollen op zich te nemen zoals het creëren, publiceren, editen, raten, taggen en distribueren van informatie. Daarnaast stellen nieuwe web software tools bedrijven of non-profit organisaties in staat om de collectieve intelligentie in netwerken expliciet te benutten. De User Generated Content trend beslaat verschillende vormen van mediacontent (geschreven, audio en beeld) - die mede dankzij deze technologie makkelijk gecombineerd kunnen worden - en verschillende creatieve activiteiten en rollen van gebruikers. Het accent ligt hier echter vooral op het zelf creëren van content door gebruikers. De User Generated Content trend - en in het kielzog daarvan de opkomst van de zogenaamde ‘pro-sumers’, ‘professional amateurs’, ‘entrepenerds’ en ‘citizen journalists’ - vloeit daarmee voort uit het participatieve web. Het participatieve web is dus een breder concept: participatieve web technologie maakt niet alleen het creëren van content mogelijk maar ook andere interacties, zoals communicatie, het waarderen en classificeren van informatie (‘taggen’), en het delen van bestanden, server ruimte of capaciteit op P2P basis. 2.1.2 Karakteristieken van web 2.0 In verschillende publicaties is getracht om de kenmerken van de trend nader te omschrijven. Tijdens een brainstormsessie van O’Reilly met experts is bijvoorbeeld deze meme ontwikkeld, die op een meer heuristische wijze een aantal kenmerkende aspecten in beeld brengt15 .   13 Zie http://www.oreillynet.com/pub/a/oreilly/tim/news/2005/09/30/what-is-web-20.html 14 OECD, Participative Web and User-Created Content, Web 2.0, Wikis and Social Networking, 2007 15 http://www.oreillynet.com/pub/a/oreilly/tim/news/2005/09/30/what-is-web-20.html
  • 9. TNO-rapport | 34466 9 / 74   Figuur 1: De web2.0 meme van O’Reilly Volgens O’Reilly zijn de belangrijkste kenmerken van web 2.0: • de gebruiker heeft en houdt controle over zijn eigen data en informatie (de regie ligt dus tot op zekere hoogte bij de gebruiker); • sociale netwerken zijn de drijvende kracht; • informatie en kennis uit die sociale netwerken wordt maximaal benut (“the harnessing of collective intelligence”). • het web vormt het platform voor deze interacties. Een webplatform biedt immers een open, levendige en dynamische omgeving waarin mensen komen en gaan, informatie achterlaten en delen, doorverwijzen naar andere niches op het platform of naar andere platforms. Wat betreft ‘regie bij de gebruiker’ past wel een kanttekening, omdat in de meeste gevallen in meer of mindere mate toch ook sprake is van een zekere centrale regie: een bedrijf dat de applicatie ontwikkelt, onderhoudt en ter beschikking stelt (mypenguin, marktplaats, hyves); een redactie die toezicht houdt op de geplaatste content (youtube, wikipedia) en/of een orgaan dat de verdeling van middelen regelt (myfootballclub, sellaband). Wanneer verschillende publicaties naast elkaar gelegd worden ontstaat het volgende beeld van het fenomeen web 2.0: 1. Het ontstaan van platforms op het Internet waar gebruikers zich kunnen organiseren, samenwerken, vriendschappen onderhouden, delen, ruilen, handelen en/of creëren, die 2. open toegankelijk zijn en decentraal georganiseerd, 3. waardoor een actieve inbreng van gebruikers mogelijk is, 4. en waar alles wat op die platforms gebeurt maximaal geëxploiteerd wordt. In het navolgende komen deze karakteristieken meer uitgebreid aan de orde.
  • 10. TNO-rapport | 34466 10 / 74 Een van de eigenschappen waar veelvuldig op wordt gewezen als typisch voor web 2.0 is het open, niet-hiërarchische en decentrale karakter van web 2.0. Hierdoor sluit deze trend ook goed aan bij een bredere trend naar open innovatie of naar wat Eric Von Hippel heeft aangeduid als de ‘democratisering van innovatie’16 . Door maximale participatie van betrokken actoren (waaronder gebruikers) bij de ontwikkeling van (bijvoorbeeld) een technologisch product, ontstaat een vruchtbare voedingsbodem voor innovatie. Zo heeft Lawrence Lessig in zijn boek “Code” de ontwikkeling van het Linux systeem door de Linux community beschreven17 . In zijn boek draagt hij een aantal voorwaarden aan die nodig zijn om de vruchten te kunnen plukken van open innovatie: • Regelgeving. Er moet een open juridische omgeving worden gecreëerd om informatie openlijk te kunnen delen. Momenteel staan Intellectual Property Rights vaak in de weg van het maximaal delen van informatie en kennis. Bewegingen als the Creative Commons proberen hier in juridische alternatieven te voorzien. Ook voor innovatie in de publieke sector geldt dat allerlei regels over hoe met overheidsinformatie omgegaan dient te worden innovatie behoorlijk in de weg kunnen staan. • Normen. In de betrokken community moet het maximaal delen, of het maximaal openstellen van informatie de norm zijn. • Markt. Het businessmodel voor economische waardecreatie moet aansluiten op de open en horizontale rationaliteit van de community. • Architectuur. De technische architectuur van het digitale platform waarop geïnnoveerd wordt moet open zijn (bijvoorbeeld op basis van open source software). Naast de openheid van web 2.0, is wat wij eerder aanduiden als de ‘radicale emancipatie van de gebruiker’ een van de meest karakteristieke dimensies van web 2.0. Gebruikers gedragen zich niet meer als klassieke ‘eind’gebruikers: zij dringen op allerlei manieren door in het hart van het businessmodel, of - in de terminologie van de publieke sector – in het hart van de keten. Zo gaan zij met behulp van deze middelen steeds vaker zelf diensten aanbieden. Succesvolle voorbeelden hiervan zijn natuurlijk eBay en Marktplaats.nl, maar ook minder bekende varianten voor bijvoorbeeld financiële diensten, zoals Boober.nl. In de publieke sfeer kunnen we denken aan burgerinitiatieven waarmee bijvoorbeeld tot op zekere hoogte toezichttaken van de overheid worden overgenomen. Een voorbeeld hiervan is de publicatie op internet van waarderingen van burgers over bijvoorbeeld de kwaliteit van de publieke ruimte of van scholen. Daardoor gaan burgers zich op het terrein van overheidsinspecties bewegen. Een mooi voorbeeld is ook Geluidsnet.nl, waarbij omwonenden van Schiphol zelf metingen van geluidsoverlast doen en die online publiceren. Een ander, minder sympathiek voorbeeld is het Amerikaanse AlertDude dat informatie over seksuele delinquenten koppelt aan Google (maps) waardoor je als burger kunt zien op hoeveel afstand van jouw woonadres een pedofiel of verkrachter woont18 . Beide voorbeelden komen in hoofdstuk 4 uitgebreider aan de orde. Met web 2.0 wordt in wezen het creëren van waarde door gebruikers maximaal geëxploiteerd; waar vroeger gebruikerswaarde vooral was gekoppeld aan hun rol als consument, is die waarde nu gemaximaliseerd, doordat gebruikers veel meer rollen in de waardeketen op zich zijn gaan nemen. Dit kan worden gevisualiseerd in het volgende plaatje, dat de veelheid aan gebruikersrollen laat zien in de waardeketen voor 16 http://web.mit.edu/evhippel/www/democ1.htm 17 Lessig, L., Code and Other Laws of Cyberspace, Basic Books, 1999, http://code-is-law.org/  18 http://www.alertdude.com/
  • 11. TNO-rapport | 34466 11 / 74 entertainmentdiensten en de verschuiving die daarin heeft plaatsgevonden (bron: Slot & Frissen, 2007). Figuur 2: Verschillende waardecreatie rollen Door de actieve participatie van gebruikers door de hele keten heen ontstaan allerlei vormen van user contributed value, bijvoorbeeld in de vorm van: • goederen en diensten (eBay, Marktplaats, Boober) • content (user generated content zoals blogs en videosites als YouTube), • sociaal kapitaal (MySpace, Facebook, Hyves, Linked-in), • opslagcapaciteit (P2P, en op grotere schaal grid computing) • informatie over smaak en voorkeuren (Amazon, Google rankings, tags zoals bij de.li.cious. LastFM) • kennis, intelligentie en reputatie (wiki’s, collaborative software) • netwerkverbindingen (wifi sharing, mesh networks). Tussen deze verschillende vormen van toepassingen ontstaan bovendien weer allerlei hybride combinaties, die de user contributed value nog eens multipliceren. Een laatste karakteristiek is dat web 2.0 toepassingen maximaal gebruik maken van zowel sociale netwerken (van menselijke sociale interactie, communicatie en samenwerking) als van het netwerkpotentieel van webtechnologie. Door op die (socio- technologische) netwerkpotentie te kapitaliseren neemt de mogelijkheid om ‘waarde’ te creëren en uit te wisselen zeer snel toe. In het kielzog daarvan ontstaan voortdurend nieuwe diensten en toepassingen of kan de kwaliteit van bestaande diensten of van de content die met elkaar wordt gedeeld, steeds weer worden verbeterd (in dit verband wordt ook wel gesproken van de ‘perpetual beta’). Het zijn juist de sociale netwerken van gebruikers die de drijvende kracht vormen achter het succes van veel web 2.0 diensten. Deze ontwikkeling plaatst gebruikers veel meer dan voorheen in een krachtige positie: zoals gezegd schuiven zij op naar andere posities in de waardeketen. Op de blog frankwatching.com - waar veel nieuws en trends op het gebied van web 2.0 ontwikkelingen worden bijgehouden - vinden we de volgende visualisering van de karakteristieken van web 2.0 die de innovatiekracht van dit fenomeen zouden kunnen Traditionele rollen gebruikers Nieuwe rollen gebruikers
  • 12. TNO-rapport | 34466 12 / 74 verklaren; web 2.0 wordt hier voorgesteld als ‘een vulkaan die op springen staat’19 . Voor een deel is sprake van eigenschappen die al van toepassing waren op de eerste generatie van internettoepassingen, maar die eigenschappen worden nu versterkt door een aantal andere versnellende eigenschappen. Figuur 3: web 2.0 en eruptie van Brandon Schauer De basiseigenschappen zijn: • User contributed value: juist de input van gebruikers leidt tot substantiële meerwaarde. • The long tail: die waarde wordt nog eens gemultipliceerd door het long tail effect van internet. Een Amazon-medewerker omschreef de long tail als volgt: "We verkopen vandaag meer boeken die gisteren niet liepen, dan dat we vandaag boeken verkopen die gisteren een succes waren". Er is sprake van een verandering van een model waarin bij voorkeur een product in een massamarkt wordt omgezet naar een model waarin de combinatie van allerlei niche markten economisch gezien veel interessanter wordt. Internet is daarvoor een belangrijke voorwaarde. • Netwerk effecten: voor gebruikers stijgt de waarde van het netwerk wezenlijk met de toevoeging van elke nieuwe gebruiker (voorbeeld eBay). Deze in feite aloude eigenschappen van het internet effenen de weg voor nieuwe web 2.0 toepassingen die vooral een succes worden door wat we ‘versnellende eigenschappen’ zouden kunnen noemen: • Decentralisatie: het web maakt het gebruikers mogelijk om hun eigen spelregels te hanteren. Gebruikers ontrekken zich aan centrale autoriteit en sturing en maken veel meer gebruik van niet-hiërarchische organisatieprincipes, zelforganisatie en zelfregulering en van mechanismen als vertrouwen en reputatie (bijvoorbeeld P2P-netwerken als Napster, BitTorrent). 19 Zie http://www.frankwatching.com/archive/2005/12/15/web-20-een-vulkaan-die-op-springen-staat/; Het plaatje is ontleend aan een verhaal van Brandon Schauer (zie: http://www.adaptivepath.com/team/brandon.php)
  • 13. TNO-rapport | 34466 13 / 74 • Co-creatie: gebruikers dragen gezamenlijk bij aan de ontwikkeling van producten (bijvoorbeeld Lego20 ), diensten (bijvoorbeeld Google Mashups21 ) of aan kennis en collectieve intelligentie (voorbeeld Wikipedia). • Remixability: trefwoorden, ervaringen en oordelen van gebruikers (tags) kunnen worden gekoppeld aan user generated content waardoor de mogelijkheden van meerdere diensten en organisaties kunnen worden geïntegreerd. Zo ontstaan metadata, in de vorm van ‘social bookmarks’, ‘folksonomies’, die bijvoorbeeld gekoppeld zijn aan individuele blogs. Dit leidt tot de opkomst van wat ook wel ‘sociale zoekmachines’ wordt genoemd (voorbeeld Del.icio.us of de Nederlandse watvindenwijover.nl), die mogelijk steeds meer zullen gaan concurreren met commerciële zoekmachines. Deze alternatieve zoekmachines kunnen weer een belangrijke rol spelen in de zogenaamde ‘blogosfeer’, de tegenhanger van de traditionele publieke sfeer (en de traditionele media). • Emergent Systems: gebruikers vinden niet alleen de dienst zelf waardevol, maar ook de algemene opzet die de dienst krijgt doordat (andere) gebruikers er iets aan toevoegen (voorbeeld: Flickr en Del.icio.us). Het hybride en geïntegreerde karakter van deze toepassingen multipliceert de meerwaarde22 . Samenvattend: voor deze studie zien wij als meest relevante kenmerken van de web 2.0 trend: 1. openheid 2. nieuwe, meer actieve rollen van gebruikers 3. maximale exploitatie van ‘user contributed value’ 4. netwerken als drijvende kracht In de volgende paragraaf gaan we nog wat verder in op wat de literatuur zegt over de mogelijke impact van het web 2.0 fenomeen. 2.1.3 Impact van web 2.0 Inmiddels zijn er steeds meer indicaties dat de maatschappelijke en economische impact van deze ontwikkelingen toeneemt. Daarbij moeten we overigens wel aantekenen dat er nog weinig systematisch wetenschappelijk onderzoek naar dit fenomeen wordt gedaan23 . Zo wordt vaak gesteld dat blogs en andere vormen van user generated content steeds belangrijker in de publieke meningsvorming zullen worden. Ze worden inmiddels steeds vaker gebruikt en erkend als serieuze bron in de journalistieke informatie garing. Uit gegevens van de op social bookmarking gebaseerde alternatieve zoekmachine Technorati24 blijkt bijvoorbeeld dat nu al sommige blogs behoren tot de nieuwsbronnen waar het vaakst naar verwezen wordt. Volgens Pascu et al. (2006) speelden blogs een belangrijke rol in de Amerikaanse verkiezingen van 2004 en in de Nee-campagne in Frankrijk tegen de Europese grondwet. De economische impact van web 2.0 blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat de succesvolle giganten op ICT gebied van dit moment hun marktpositie voor een belangrijk deel baseren op web 2.0 innovaties. Deze bedrijven zijn bereid stevig te investeren in deze nieuwe ontwikkelingen. Denk bijvoorbeeld aan de aankoop van YouTube door Google op een moment dat nog volstrekt onzeker was of die investeringen wel terug te 20 Zie: http://www.wired.com/wired/archive/14.02/lego.html?pg=1&topic=lego&topic_set= 21 Zie: http://www.frankwatching.com/archive/2006/11/26/google-maps-beste-nederlandse-mashups/ 22 Zie op http://www.frankwatching.com 23 Uitzonderingen daargelaten, zoals de grootschalige longitidunale onderzoeken van het Amerikaans Pew Internet and American Life project. (zie: http://www.pewinternet.org/) 24 Zie http://technorati.com/
  • 14. TNO-rapport | 34466 14 / 74 verdienen zouden zijn. Ook voor gebruikers biedt web 2.0 een vruchtbare bodem voor het versterken van hun economische positie: steeds meer mensen kunnen op die manier een inkomen verdienen (bijvoorbeeld met handel op eBay en Marktplaats.nl)25 . Een pregnant voorbeeld zien we ook op SecondLife waar zich een virtuele economie ontwikkelt die steeds meer real life impact krijgt voor zijn bewoners. Het delen van bestanden, servercapaciteit, connectiviteit (en wat al niet) door gebruikers in P2P netwerken zet bestaande bedrijfsmodellen op hun kop en heeft ook tot veel verzet geleid in bijvoorbeeld de muziek- en filmindustrie. Maar succes in deze sectoren is steeds meer afhankelijk van het snel en creatief kunnen inspelen op en meebewegen met deze ontwikkelingen. Dit vergt echter een andere inrichting van niet alleen de businessmodellen, maar ook de manier waarop een bedrijf zelf is georganiseerd en de ‘waarden’ die door een organisatie gedragen worden. Dit is natuurlijk niet voor alle bedrijven weggelegd: vaak zullen bestaande bedrijven zich niet kunnen aanpassen en verdwijnen en groeien juist nieuwe bedrijven snel die maximaal gebruik maken van de nieuwe mogelijkheden. Een van elementen van nieuwe manieren van business organiseren die vaak worden genoemd, bijvoorbeeld in het eerder genoemde rapport “User-Generated Content: Business Models and Copyright”, is het exploiteren van de zogeheten long tail26 . Met de komst van de digitale economie kunnen tegenwoordige en toekomstige diensten bestaan uit selling less of more27 . De Long Tail theorie impliceert dat in de toekomst het merendeel van de opbrengsten van commerciële webdiensten worden gegenereerd door het totaal van niche producten. Terwijl traditioneel gezien 80% van de inkomsten werd gegenereerd door massa en 20% door niche producten, zal dit in de toekomst wellicht omdraaien. Doordat het web nichevragen kan accumuleren en vraag en aanbod efficiënt kan alloceren, is er meer plaats voor commercialisering van niche producten. In de zakelijke markt zijn er steeds meer partijen die de waarde in de staart bij elkaar brengen, bundelen, waardoor de staart een etalage vormt naar de markt. Denk aan Amazon.com, Bol.com, maar ook aan TV stations die digitale themakanalen aanbieden. Daarnaast zien we de opkomst van nieuwe business modellen, waarin de grens tussen bedrijf en klant vervaagt; waarbij gebruikers steeds meer betrokken zijn bij de ontwikkeling van producten en diensten. Ook de OECD wijst in het rapport over UGC op economische gevolgen van de Web 2.0 trend. Zij wijst op het toetreden van nieuwe marktpartijen, het ontstaan van nieuwe producten en een nieuwe concurrentie tussen amateurs en professionals28 . Verder komt de OECD tot de conclusie dat “New digital content innovations seem to be more based on decentralised creativity, organisational innovation and new value-added models, which favour new entrants, and less on traditional scale advantages and large start-up investments. Search engines, portals and aggregators are also experimenting with business models that are often based on online advertisement and marketing. On social networking sites and in virtual worlds, for example, brands increasingly create special subsites, and new forms of advertising are emerging”. 25 Volgens Pascu et al. zijn inmiddels ongeveer 1 miljoen mensen afhankelijk van eBay als primaire of secundaire bron van inkomsten. 26 Onderdeel van European Commission, Sixth Framework Programme, Priority 2.41.6, Business requirements and potential bottlenecks for successful new CITIZEN MEDIA applications, 2007  27 Anderson, C. (2004) The Long Tail. In: Wired, 12.10. Retrieved December 15, 2006. Available at www.wired.com/wired/archive/12.10/tail.html Anderson, C. (2006) The Long Tail: Why the Future of Business is Selling Less of More. New York: Hyperion publishers.  28 OECD, Participative Web and User-Created Content, Web 2.0, Wikis and Social Networking, 2007
  • 15. TNO-rapport | 34466 15 / 74 Naast de economische impact gaat de OECD ook in op de sociale impact van de Web 2.0 trend. “Changes in the way users produce, distribute, access and re-use information, knowledge and entertainment potentially give rise to increased user autonomy, increased participation and increased diversity. These changes may result in lower entry barriers, distribution and user costs and greater diversity of works, as digital shelf space is almost limitless”. De OECD oordeelt overwegend positief over de impact van web 2.0 en concludeert dat - hoewel het meten van Web 2.0 trends nog in ontwikkeling is - er duidelijk signalen zijn dat de participatie van gebruikers in Web 2.0 initiatieven snel groeit. Daarnaast verschilt de deelname aan Web 2.0 ontwikkelingen sterk per land; terwijl in Korea 50% van de internet gebruikers een eigen homepage of blog heeft, is dat in Ierland iets meer dan 10%. De mate waarin gebruikers in een land deelnemen in de Web 2.0 trend lijkt af te hangen van technische (e.g. aanwezigheid breedband), sociale (e.g. attitude t.a.v. privacy en demografische factoren), economische (toegenomen commercialisering) en juridische factoren (e.g. flexibiliteit van licensing schemes). De meeste content creërende activiteiten van gebruikers zonder enige verwachtingen van financiële opbrengsten. Motivatie factoren om te participeren omvatten onder andere: contact hebben met peers, zelfexpressie, verkrijgen van een zekere status/bekendheid. De meeste user created conted websites zijn start-ups of niet-commerciële ondernemingen van enthousiaste gebruikers, maar commerciële bedrijven lijken een steeds grotere rol te gaan spelen in het ondersteunen, hosten, verspreiden van user created content initiatieven. Een belangrijke verschuiving is te zien in de rollen van gebruikers; deze verschuiven van het consumeren naar het bijdragen en creëren. De impact van het nieuwe gebruik van het internet is echter niet onomstreden en niet per se positief. Onderzoeken op deelgebieden wijzen op de (nu nog) beperkte sociale impact van de ontwikkeling. Een onderzoeksteam van Sheffield Hallam University onderzocht bijvoorbeeld de impact van sociale netwerksites als Myspace en Facebook29 . Zij kwamen tot de conclusie dat sociale websites niet leiden tot nieuwe vriendschappen of sterkere cohesie tussen verschillende bevolkingsgroepen. Hoewel het gemiddelde aantal online relaties van gebruikers op sociale websites enorm hoog is, blijft het daadwerkelijke aantal en contact met bestaande vrienden van gebruikers ongewijzigd. Kritiek van experts is er ook t.a.v. de bijdrage van gebruikers in de nieuwsvoorziening. “Telkens weer worden dezelfde voorbeelden aangehaald, maar veel verder lijkt de burgerjournalistiek niet te komen”30 . Andrew Keen, door sommigen de ‘antichrist van Silicon Valley' genoemd en schrijver van het boek ‘The Cult of the Amateur’31 vindt web 2.0 een overschat en zelfs gevaarlijk fenomeen. De ontwikkeling van niches en de nadruk op personalisatie leiden er volgens hem toe dat mensen alleen nog maar geïnteresseerd zijn in hele specifieke onderwerpen in de directe levenssfeer. Dit getuigt van narcisme en interesse in niet meer dan onze eigen leefwereld. Ook Cass Sunstein betoogt in zijn boek Republic.com 2.0 dat de huidige ontwikkeling van het internet ertoe leidt dat mensen alleen nog gelijkgezinden opzoeken en dat zij zich niet meer laten verrassen of openstellen voor het geluid van andersdenkenden. Het risico daarvan is dat de publieke ruimte ‘verkaveld wordt in reservaten waarin de stemming steeds extremer wordt’32 . Hierop doorredenerend zou in het publieke domein dus veel minder sprake 29 Zie bijvoorbeeld the Guardian, “Warning: you can’t make real friends online”, September 11, http://www.guardian.co.uk/technology/2007/sep/11/facebook.myspace 30 NRC Handelsblad. Journalistiek is wel een echt vak. 5 juli 2006. 31 http://www.picnicnetwork.org/person-5759-en.html 32 Zie NRC essay Warna Oosterbaan www.ikhebaltijdgelijk.nl, 11 januari 2008
  • 16. TNO-rapport | 34466 16 / 74 zijn van een long tail effect dan in het private domein: het medium wordt een medium van niches, die bij elkaar juist geen meerwaarde opleveren. Al met al kunnen we zeggen dat web 2.0 een verschijnsel is waarbij het creëren van waarde sterker dan voorheen (web 1.0) bij de gebruiker gelegd kan worden. De kracht van web 2.0 is gelegen in het ontsluiten van die user created value, het actief en slim benutten van de wisdom of the crowds, die als tacit knowledge schuilt in sociale netwerken van gebruikers. Delen van informatie, netwerkvorming, openheid en transparantie zijn essentiële ingrediënten. Dit alles leidt tot fundamentele en mogelijk zelfs ingrijpende veranderingen in de rollen van gebruiker en aanbieder, of dat nu private of publieke partijen zijn. Meer onderzoek op deelterreinen van web 2.0 blijft echter nodig om inzicht te verkrijgen in de daadwerkelijke impact van de trend. 2.2 Van Government 1.0 naar Government 2.0? Wat kan de web 2.0 trend betekenen voor activiteiten, rollen en relaties in het publieke domein? De web 2.0 trend die zichtbaar is in de private sector, heeft relevantie voor de publieke sector, maar is niet zonder meer door te vertalen. Verhoudingen tussen burger en overheid zijn anders dan de relatie tussen klant en bedrijf, de motivatie van gebruikers om in het private domein actief te zijn is anders dan om in het publieke domein actief te zijn en ook rollen en activiteiten zijn in het private en publieke domein anders. In deze paragraaf gaan we daarom dieper in op een aantal aspecten van de verschillende relaties tussen/overheid en burger, de daaraan gekoppelde rollen, de motieven om in het publieke domein te participeren en de impact die web 2.0 daarop zou kunnen hebben.  2.2.1 Relaties overheid – burger We concludeerden hierboven dat de radicale emancipatie van gebruikers een van de meest cruciale karakteristieken is van web 2.0. De gebruiker krijgt in de waardeketen een meer actieve waardetoevoegende, en soms zelfs regisserende rol. Voor het publieke domein betekent dat, waar van oudsher bij de totstandkoming van de publieke waarde de rol van de overheid dominant was, web 2.0 nu burgers meer mogelijkheden in handen geeft om waarde te creëren en daarbij mogelijk rollen zelfs van de overheid over te nemen. In dit geval hebben we het dan over het creëren van ‘publieke waarde’ in een ‘publieke waardeketen’. Zoals in het voorafgaande is uitgewerkt zijn, er vele verschillende manieren om aan user contributed value vorm te geven. Als de regie verschuift naar burgers en waardecreatie vaker van onderop vorm krijgt, noopt dat de overheid tot een serieuze herbezinning op haar kerntaken, op de kansen en risico’s die een dergelijke verschuiving met zich meebrengt en op de vormgeving van checks and balances. In eerder onderzoek van TNO voor de EC/IPTS over de toekomst van eGovernment hebben we deze ontwikkeling aangeduid als een “shift towards empowerment”33 . Er is sprake van een andere verhouding en andere machtsbalans tussen overheid en burgers, en in sommige gevallen van ketenomkering: enigszins provocerend kunnen we dit zien als een ontwikkeling in de richting van een user generated state. Hoe kunnen we de veranderende relaties tussen overheid en burger verder doordenken? De verhouding tussen overheid en burger in de traditionele democratische rechtsstaat is 33 TNO & Danish Technological Institute (2007). The future of eGovernment. An exploration of ICT driven models of eGovernment for the EU in 2020. Opdrachtgever: EU/JRC IPTS.
  • 17. TNO-rapport | 34466 17 / 74 veelzijdig en ‘public value’ is daardoor een complex begrip. Er zijn verschillende relaties tussen burgers en overheid/openbaar bestuur te benoemen: zo is er de democratische relatie van vertegenwoordiger en vertegenwoordigde, die van handhaver en onderdaan in de wetstellende en repressieve relatie en die van dienstverlener en klant in de verzorgende relatie34 . Burgerschap in een westerse samenleving manifesteert zich analoog daaraan in verschillende rollen: burgers zijn zowel citoyen, onderdaan als klant. Ook vervult de burger tot op zekere hoogte een rol als toezichthouder of waakhond, omdat hij inzicht wil in het handelen van de overheid om de overheid daarover ter verantwoording te kunnen roepen. In meer traditionele verhoudingen zullen burgers die rol uitbesteden aan politieke vertegenwoordigers of aan bijvoorbeeld de journalistiek, van oudsher de waakhond in het publieke domein. Ook in een meer traditionele invulling van de citoyen rol besteden burgers activiteiten die van belang zijn voor het democratisch functioneren voor een belangrijk deel uit aan derden: namelijk aan door hen gekozen politieke vertegenwoordigers. Hun eigen activiteiten beperken zich dan tot eens in de vier jaar een stem uitbrengen en eventueel nog beperkte democratische betrokkenheid in de vorm van inspraakprocedures, referenda, en in een enkel geval de coproductie van beleid. In de traditionele repressieve relatie tussen staat en individu is de burger onderdaan: in ruil voor het recht op bescherming van de veiligheid, heeft de overheid het geweldsmonopolie: de overheid treedt in naam van de burger op als handhaver van de openbare orde. De burger moet zich houden aan de in het land geldende wetten en regels ten aanzien van de openbare orde en veiligheid, hetgeen kan worden afgedwongen door de staat. Tot slot is de burger klant in de dienstverlenende relatie tussen overheid en burger. Als student, autobezitter, zorgbehoevende of werkzoekende neemt hij diensten af van de overheid en de burger betaalt de overheid voor die diensten in de vorm van belasting (hier ligt ook de meest duidelijke parallel met het private domein). Schematisch kunnen we dit als volgt weergeven: Voor al deze domeinen van publieke waardecreatie, relaties en rollen is nu de vraag wat de impact is van de trend naar een nieuw en actiever gebruik van het internet. Met andere woorden: gaat de burger in zijn rol als citoyen, onderdaan, klant of waakhond van de overheid zich anders gedragen of andere activiteiten ondernemen als gevolg van de nieuwe mogelijkheden? 34 Zie bijvoorbeeld Bekkers, V.J.J.M., Grenzeloze overheid, Over informatisering in het openbaar bestuur, Samson, Alphen aan den Rijn, 1998. ‘Public value’ domein Kern v.d. relatie overheid/burger Rol van de burger Agendering van beleid Democratie Citoyen Uitvoering van beleid Dienstverlening Klant Handhaving van beleid (‘law and order’) Surveillance/ repressie Subject Toezicht op beleid Rekenschap en verantwoording Waakhond
  • 18. TNO-rapport | 34466 18 / 74 In de huidige discussies tussen wetenschappers worden begrippen gebruikt als Public service 2.0, Democracy 2.0 en – zij het in mindere mate – Law enforcement 2.0. Volgens Charles Leadbeater is het niet alleen technisch mogelijk maar ook maatschappelijk wenselijk dat burgers in de toekomst een veel actievere rol gaan vervullen in de dienstverleningsrelatie tussen overheid en burger35 . Burgers hebben immers een informatievoorsprong als het gaat om persoonlijke behoeften, waardoor behoeften en kennis makkelijker gebundeld en gekoppeld kunnen worden. De grotere mogelijkheden tot vraagarticulatie en tot het delen van kennis (wisdom of the crowds), maken volgens Leadbeater dat de rol van burgers in het dienstverleningsproces kan verschuiven van primair consumeren naar “sharing, rating, ranking, amending, adding”. “(…) by turning people into participants in the design of services, they become innovators and investors, adding to the system's productive resources rather than draining them as passive consumers, waiting at the end of the line.” Democratie Hoewel de initiatieven in de jaren negentig om het democratische engagement van burgers te versterken met behulp van internet veelal als mislukt worden gezien (participatie is amper toegenomen en waar dat wel zo is dan alleen onder de usual suspects), lijkt met de web 2.0 trend een nieuw geloof te zijn gerezen in de mogelijkheden om burgerparticipatie te vergroten. In verschillende blogs en publicaties wordt gesproken over Democracy 2.0. Ook bij de overheid zien we steeds meer aandacht voor web 2.0 en/of eParticipatie. Nadat daar in de afgelopen vijf jaar weinig beleidsaandacht voor was, is eParticipatie nu weer een belangrijk thema geworden bij het Ministerie van BZK36 . Rondom een aantal kansrijke ideeën voor eParticipatie zijn experimenten opgestart37 . Er vinden creatieve sessies plaats met experts, politici en ambtenaren om te overdenken hoe eParticipatie in Nederland verder gebracht kan worden. De eParticipatietop op 15 november 2007 bracht het onderwerp bij een breder publiek. Momenteel is er bij BZK een ‘programma democratie’ in ontwikkeling38 . In het programma Burgerlink van het ICTU is eParticipatie expliciet als één van de drie speerpunten genoemd39 . Het Ministerie van VROM heeft een programma om burgerinitiatieven te ondersteunen waardoor deze meer effect kunnen sorteren in agendering en beleidsfase40 . Hezelfde ministerie heeft in het kader van Wonen, Wijken en Integratie, - de prachtwijken - 20M euro beschikbaar voor bewonersprojecten41 . En niet in de laatste plaats op het internet zelf, zijn er veel nieuwe initiatieven te vinden die er op zijn gericht de democratische participatie van burgers te vergroten42 . Een paar voorbeelden om deze trend te illustreren. www.mobilize.org is een non-profit organisatie die probeert om de huidige democratie in de Verenigde Staten te “upgraden” door burgers te betrekken bij politieke issues43 . Initiatiefnemers van de Britse en Nederlandse sites http://petitions.pm.gov.uk/ en www.petities.nl geven gebruikers de mogelijkheid om gezamenlijke verzoekschriften voor de overheid te ontwikkelen en in te dienen. In de Verenigde Staten wordt er onder de noemer van Democracy 2.0 geëxperimenteerd met een “Wiki democracy”44 . “Democracy 2.0 is an experiment that hypothesizes that a wide range of individuals can contribute to the creation of our 35 http://www.charlesleadbeater.net/archive/public-services-20.aspx 36 http://www.minbzk.nl/eparticipatie 37 http://www.minbzk.nl/onderwerpen/dienstverlening-van/contact-met-de/eparticipatie/experimenten 38 Met drie lijnen: 1) versterking representatieve democratie, 2) versterking democratische vorming (Huis van de Democratie), 3) stimuleren actief burgerschap. 39 http://www.burgerlink.nl 40 VROM rapport ‘Ondersteuning Maatschappelijke Initiatieven’ 41 Begroting Wonen, Wijken en Integratie, http://www.vrom.nl/pagina.html?id=33451 42 Zie bijvoorbeeld de website van BZK over eParticipatie http://www.eparticipatie.nl/ 43 http://www.mobilize.org/ 44 http://www.p2pfoundation.net/Wiki_Democracy
  • 19. TNO-rapport | 34466 19 / 74 nation's laws through a wiki on the web.” In Nederland heeft het Ministerie van Verkeer en Waterstaat http://www.participlatieplaza.nl geopend waarin iedereen in een wiki structuur, projecten, methoden en technieken van participatie kan laten zien en bediscussiëren. Op http://www.e-spraak.nl staan gemeenten en provincies open voor suggesties van burgers die met name gaan over ruimtelijke ordeningsplannen. Het Ministerie van Landbouw en Visserij richt zich op maatschappelijke digitale initiatieven zoals dierenleed via Hyves45 . Hetzelfde ministerie heeft een interne wiki opgezet om een strategienota te ontwikkelen. Het initiatief kwam van de beleidsmedewerkers. Mede dankzij de wiki participeerden meer ambtenaren dan gebruikelijk, maar managers hadden in dit concrete geval moeite gehad om het proces los te laten. De gemeente Boskoop gaat zelfs een stap verder en gaat binnenkort in samenwerking met Inaxis, bij wijze van experiment, een wiki opzetten om samen met burgers een beleidsstuk te ontwikkelen. Het kabinet Balkenende IV heeft een site in het leven geroepen, samenwerkenaannederland.nl, waar burgers ideeën konden aanreiken voor het nieuwe kabinet. Dat leverde 50.000 reacties op, maar een doordachte follow-up ontbrak waardoor de site vooral door het kabinet als een succes werd geclaimd. Dit voorbeeld is een mooi bruggetje naar twee onderzoeken waarin geconcludeerd wordt dat er steeds meer initiatieven zijn rond web 2.0 en/of eParticipatie – dat zagen we hiervoor zojuist- , maar dat veel kansen nog onbenut blijven. Volgens Haverkamp komt dit omdat gemeenten eParticipatie vooral zien als een leuke ‘teaser’ of speeltje en burgers hooguit in een adviserende rol betrekt46 . De gemeente wil vooral verrijking en draagvlak voor een impliciet vastgelegde koers, terwijl burgers misschien wel een radicaal andere koers willen inslaan. In een onderzoek van Burger@Overheid wordt vastgesteld dat tweederde van de burgers mee willen denken over beleid, maar dat burgers niet weten waar ze moeten zijn, onvoldoende worden geïnformeerd en vaak niet horen wat er met hun bijdragen is gedaan. Het voorbeeld van de 50.000 reacties op de 100 dagen van Balkende IV illustreert dat op dit punt. In de case http://www.petities.nl komen we uitgebreider terug op dilemma’s rond web2.0 en eParticipatie. Doordat digitale netwerken mobilisatie, organisatie en uitwisseling mogelijk en steeds eenvoudiger maken, worden nieuwe democratische activiteiten van burgers verwacht op het gebied van wetgeving, meningsvorming, stemmen en protest. Een recent voorbeeld was de scholierenstaking in Nederland: MSN was hier een krachtig instrument om in korte tijd grote groepen scholieren de straat op te krijgen op een manier die doet denken aan virale marketingtechnieken. De bestaande organisatie van scholieren die als woordvoerder gold (LAKS) - zoals dat hoort in een meer traditionele rolverdeling tussen overheid en de erkende vertegenwoordigers van burgers - was daardoor nauwelijks nog in staat regie te voeren op de demonstraties. Door vervolgens slim in te spelen op de aldus op gang gebrachte dynamiek, heeft LAKS die regie weer terug kunnen nemen en daardoor maximaal kunnen profiteren van de mobiliserende potentie van web 2.0. 45 http://ministerie-van-lnv.hyves.nl/events/ 46 eParticipatie meer dan een leuk speeltje op: http://www.eparticipatie.nl/opinie-archief/eparticipatie-meer-dan- leuk-speeltje#Jukz1_uLy5RBGIfFROKXlA
  • 20. TNO-rapport | 34466 20 / 74 Dienstverlening Het aanwenden van informatie, kennis en creativiteit uit sociale netwerken om dienstverlening te ontwikkelen of te verbeteren zien we geleidelijk plaatsvinden in de publieke sector, maar in de meeste van ons bekende voorbeelden is nog geen sprake van ketenomkering. In die voorbeelden maakt de overheid zelf gebruik van populaire media. Denk aan ‘Google mashups’ voor meldingen in de openbare ruimte in het stadsdeel Amsterdam-Geuzenveld en in de gemeente Voorst (komt later in de case studies terug). Of denk aan wervingsclips van de landmacht op Youtube of aan het gebruik van multimedia voor ‘serious gaming’ waar bewoners op speelse en aantrekkelijke manier op de hoogte blijven van de leefbaarheid van de stad47 . In sommige voorbeelden zien we dat gemeenten en burgers de handen ineenslaan en stadsblogs creëren om zowel serieus als luchtig te berichten over actuele ontwikkelingen in de stad. Vooral in Vlaanderen zijn goede voorbeelden die populair zijn onder burgers48 . Een levendige communityblog spreekt waarschijnlijk meer aan dan een vrij functionele website van een gemeente die eenzijdig door de gemeente zelf is samengesteld. Als blogs populair zijn, kunnen zij een rol spelen in de dienstenontwikkeling of bij het testen van diensten (cocreatie); analoog aan ontwikkelingen in het bedrijfsleven waar business communities zijn opgericht (Nike, Asics, Heineken). Op de Gentse blog zien we dat terug in een situatie waar de gemeente haar bewoners vraagt mee te denken bij het vinden van een geschikte hangplek locatie voor jongeren. Iets vergelijkbaars rond cocreatie is de website Geheugen van Oost in Amsterdam49 . De gemeente maakt hier handig gebruik van de ‘user created value’ van haar bewoners door burgers te vragen om gemeentelijke archiefinformatie te verrijken met multimediale informatie uit privé collecties van burgers. Hierdoor ontstaat een redelijk compleet archief op Internet over een buurt in Amsterdam. Bovenstaande voorbeelden laten zien dat de overheid kansen tracht te benutten. Maar de overheid heeft nog steeds een tamelijk sturende rol waarbij de waardecreatie en het bedenken van het ontwerp van een dienst primair door de overheid worden gedaan en de rol van de burgers beperkt is tot het verrijken van een dienst. Bovendien verandert er voor de overheid in institutionele zin weinig (andere werkprocedures, back-office aanpassingen), terwijl daar voor de overheid ook impact mogelijk is. Meer verregaande vormen van benutting van sociale netwerken waarbij burgers meer verantwoordelijkheden krijgen of de belangrijkste waardecreërende rol toebedeeld krijgen zijn er dus veel minder in relatie tot dienstverlening. In die zin wordt nog vooral 1.0 gedacht. De overheid maakt de dienst, de burger neemt af. Toch zijn er wel wat 2.0 voorbeelden. In de USA heeft een publieke organisatie in de gezondheidszorg besloten om burgers te vragen om een Youtube filmpje te maken waarin zij medeburgers moeten aantonen hoe vervelend griep wel niet kan zijn en dat het belangrijk is om preventieve maatregelen te nemen. Het beste filmpje wordt beloond en als commercial gebruikt op TV50 . In het Bidnetwork werken ze ook met een beloning51 . Op Bidnetwork kunnen burgers een uitwerking van hun business case tonen die tot doel heeft om de lokale economie te stimuleren in een Derde Wereld Land. Het beste plan krijgt een prijs, maar de meest waardevolle prijs is wanneer investeerders die deze website bezoeken bereid zijn om een business case financieel te ondersteunen. Beide voorbeelden laten zien dat 47 http://www.rotterdamindex.nl – http://www.damrax.nl – http://www.prachtwijkenindex.nl 48 http://www.mechelen.blogt.be - http://www.gentblogt.be - http://www.brusselblogt.be - etc. 49 http://www.geheugenvanoost.nl/ 50 http://www.youtube.com/results?search_query=flu+contest 51 http://www.bidnetwork.org/set-26-en.html
  • 21. TNO-rapport | 34466 21 / 74 de ‘wisdom of the crowds’ in verregaande vorm wordt aangewend en dat de rol van de ambtenaren beperkt is. Voorbeelden waarbij burgers de dienstverlening geheel overnemen zijn sporadisch. Er zijn natuurlijk voorbeelden waarbij burgers zelf websites bouwen waarop meningen over dienstverlening geventileerd worden (komt terug bij toezicht), maar de dienstverlening blijft hoofdzakelijkheid bij de overheid. Het Vragenforum ABW in Nederland gaat wellicht het verst omdat deze dienst volledig door een burger is opgezet52 . Saillant detail is dat het hier een burger betreft die werkt bij de gemeente, maar deze dienst heeft opgezet in haar vrije tijd. De dienst bevat allerlei informatie over sociale zekerheid en is bij haar ontstaan uit onvrede over de gebrekkige informatieverlening van haar eigen gemeente op internet. De dienst was zo succesvol dat klanten geneigd waren zich eerder tot het Vragenforum te wenden dan tot de gemeente. In termen van impact laat dit voorbeeld zien dat er kansrijke mogelijkheden zijn voor de gemeente voor uitbesteding van delen van haar dienstverlening. Surveillance/repressie Ook in de repressieve relatie tussen overheid en burger – waar de burger onderdaan is – zijn verschuivingen waarneembaar of worden verschuivingen verwacht. Hier wordt soms gesproken over Law Enforcement 2.0. Hoewel hier nog weinig over onderzocht is, zijn er wel verschillende voorbeelden te vinden waarin burgers een actievere bijdrage leveren aan de rechtshandhaving. Deze activiteiten worden niet alleen ondersteund door webtechnologie, maar ook door andere technologieën zoals mobiele telefonie, SMS en digitale fotografie. In Groot-Brittannië startte de politie een initiatief om burgers zelf toezicht te laten houden in hun wijk. “The Birmingham City Council empowers citizens to supervising their neighbourhood by training and equipping them with electronic devices. The involvement of citizens in policing tasks not only stimulates far-reaching forms of decentralisation but also leads to new stakeholders, new power balances and new discourses on authenticity and reliability of items of evidence.53 ” In Duitsland – maar ook in andere landen – dragen burgers actief bij aan het opsporen van criminelen en/of registreren van overtredingen door de politie via SMS of digitale foto’s van informatie te voorzien. Burgers kunnen het signaleren van vermisten of voortvluchtige personen via SMS melden bij de Duitse politie54 . In Nederland vraagt de politie via www.politieonderzoeken.nl burgers om te helpen met opsporingsonderzoek. De politie van Vlaardingen heeft een reconstructie gemaakt van een overval op een invalide vrouw en dit op het populaire kanaal Youtube geplaatst en mensen gevraagd of zij kunnen helpen bij het oplossen van deze zaak55 . Via het gebruik van het populaire Hyves wisten rechercheurs achter informatie te komen van een verdachte56 . De keerzijde - die net zo reëel is in dit geval - is dat burgers nieuwe media niet alleen gebruiken om de rechtshandhaving te dienen, maar ook om die te ondermijnen. De rellen in de Parijse banlieus werden bijvoorbeeld door burgers georganiseerd met gebruikmaking van SMS57 ; de internet-socioloog Albert Benschop heeft overtuigend laten zien hoe belangrijk moderne ICT is geweest in het radicaliseringproces van mensen als Mohammed B en de Haagse Hofstadgroep in zijn ‘Kroniek van een aangekondigde dood’58 . 52 http://www.vragenforumabw.nl/ 53 http://www.streetchampions.org.uk/test/ 54 http://europa.eu.int/idabc/en/document/2163/353 and http://www.sms-fahndung.de/  55 http://www.youtube.com/watch?v=xtA4aiugDIw 56 http://www.telegraaf.nl/digitaal/2565304/Hyves_helpt_politie.html 57 Le Monde, Des actions spontanées pour semer la police et les casseurs, 8 Avril 2006. 58 http://www.sociosite.org/jihad_nl.php
  • 22. TNO-rapport | 34466 22 / 74 Rekenschap/verantwoording Ook lijken burgers in voorkomende gevallen een toezichtfunctie op zich te nemen. Een voorbeeld is Statewatch: “Statewatch is a non-profit-making voluntary group founded in 1991. It is comprised of lawyers, academics, journalists, researchers and community activists. Its European network of contributors is drawn from 15 countries. Statewatch encourages the publication of investigative journalism and critical research in Europe the fields of the state, justice and home affairs, civil liberties, accountability and openness.59 ” Daarnaast ontstaan er steeds meer platformen waarop prestaties van overheidsinstellingen door gebruikers vergeleken worden, zoals de kwaliteit van onderwijs op scholen, de kwaliteit van medische behandelingen in ziekenhuizen en de kwaliteit van kinderopvang60 . De toegenomen en meer gestructureerde publicatie van gebruikerservaringen lijkt de relatie tussen burger en overheid en ook tussen overheden onderling te veranderen. Anekdotisch bewijs in de gezondheidszorg en het onderwijs laat zien dat gebruikersbeoordelingen patiënten- en leerlingenstromen kunnen beïnvloeden. Informatie over de kwaliteit van overheidsdiensten die op platforms is gegenereerd door peers blijkt de keuze van patiënten of (ouders van) leerlingen voor een instelling of behandeling te beïnvloeden. Zo blijken patiënten en leerlingen bijvoorbeeld bereid te zijn om verder te reizen voor een door peers aangegeven betere kwaliteit61 . Daarnaast kunnen vergelijkingen van overheidsdiensten door gebruikers de relatie tussen overheden beïnvloeden in de zin dat de competitie tussen instellingen vergroot wordt. Ook zijn er verschuivingen zichtbaar ten aanzien van taken van intermediaire organisaties. Steeds meer groepen gebruikers nemen taken van de traditionele belangenorganisaties (zoals patiëntenorganisaties, consumenten- bond, etc.) over. Belangrijk vraagstuk in de door gebruikers gegenereerde beoordelingsinformatie is de actualiteit en kwaliteit van de door gebruikers gegenereerde informatie. Aan de andere kant vormen de gebruikersevaluaties een belangrijke verrijking van het traditionele toezicht en van data die traditioneel door inspectiediensten worden geleverd die niet altijd even toegankelijk en transparant zijn; door web 2.0 mogelijkheden in te zetten kan op efficiënte wijze gebruik worden gemaakt van relevante informatie, ervaringen en kennis van burgers. 2.2.2 Schematische weergave van publieke waardecreatie De vraag is nu of in al deze overheid/burger relaties en verschillende burgerrollen die daaraan gekoppeld zijn burgers inderdaad opschuiven in de ‘waardeketen’ doordat zij meer actief rollen gaan claimen die voorheen voorbehouden waren aan overheid en openbaar bestuur. In het voorafgaande hebben we beschreven hoe dat op allerlei manieren gestalte kan krijgen (van passief consumeren tot actief produceren). We kunnen dit doorvertalen naar de verschillende domeinen van ‘publieke waardecreatie’, analoog aan de schematische weergave van figuur 2 (in paragraaf 2.1.2). Met behulp van die weergave kunnen we laten zien op grond van welke activiteiten van burgers we inderdaad zouden kunnen spreken van ‘opschudding in de publieke waardeketen’: dit uit zich dan in verschuivingen van de linker naar de rechter kant van het activiteitenspectrum. 59 http://www.statewatch.org/ 60 Zie bijvoorbeeld de sites http://www.kiesbeter.nl/ziekenhuizen/, http://www.oudersaanzet.nl/, http://www.schoolzoeker.nl 61 TNO & DTI (2006). ICT driven models of eGovernment. In opdracht van EC-JRC IPTS. Sevilla
  • 23. TNO-rapport | 34466 23 / 74 In zijn rol als citoyen kan de burger bijvoorbeeld opschuiven van een passieve rol als burger die geïnformeerd wordt en af en toe geconsulteerd, naar een rol waarin hij steeds meer rechtstreekse invloed op het besluitvormingsproces claimt en neemt. De pijl representeert de verschuiving van meer traditionele activiteiten (aan de linkerkant van het spectrum) naar nieuwe activiteiten die voorheen meer voorbehouden waren aan de overheid en het openbaar bestuur zelf (aan de rechterkant van het spectrum). Op dezelfde manier kunnen we dat ook voor andere rollen van de burger uitwerken in de volgende vier figuren (inclusief voorbeelden). Figuur 4: Rollen van burgers bij agendering
  • 24. TNO-rapport | 34466 24 / 74 Figuur 5: Rollen van burgers bij de uitvoering Figuur 6: Rollen van burgers bij de handhaving
  • 25. TNO-rapport | 34466 25 / 74 Figuur 7: Rollen van burgers bij het toezicht   2.2.3 Kansen en risico’s Van belang voor de analyse is ook om zoveel mogelijk een beeld te krijgen van de kansen maar ook van de mogelijke spanningsvelden die zich hier voor kunnen doen. Weet de overheid bijvoorbeeld raad met actieve burgers; is zij voldoende in staat de kansen die dit mogelijk oplevert te benutten?62 Aan de ene kant biedt web 2.0 veel kansen voor de overheid omdat de burgers de ‘ogen en oren’ vormen van de samenleving en daardoor een belangrijke signaleringsfunctie kunnen hebben. Met SMS alerts (geen web 2.0 overigens) van de politie is bijvoorbeeld al aardig succes geboekt. Aan de andere kant is de vraag hoe informatie van de burgers precies geduid moet worden. Is de informatie betrouwbaar? Wie representeert informatie? Het door burgers meten van geluidshinder bij Schiphol is door de overheid aanvankelijk met scepsis ontvangen omdat informatie te ‘gekleurd’ zou zijn en vooral de belangen van omwonenden zou dienen (deze case komt nog uitgebreider terug in het volgende hoofdstuk). Voor de overheid is ook van belang dat iedereen meedoet, dat iedereen een eerlijke, gelijke kans moet krijgen. Maar hoe betrek je een brede doelgroep en voorkom je dat de gestaalde kaders altijd meedoen? Daarnaast is er het risico van de “loudest becoming the loudest”.63 Mensen die minder mondig zijn, maar wel nuttige dingen te zeggen hebben, kunnen in online fora juist ondersneeuwen, voor zover ze er überhaupt al aan deelnemen. Een ander mogelijk risico is dat burgers bepaalde rollen op zich gaan nemen waar de overheid niet op zit te wachten. De samenleving wordt transparanter en dat brengt ook risico’s met zich mee. Burgers kunnen tot op postcode niveau melden waar gevaarlijke TBS patiënten, of pedofielen wonen (dit komt bij de cases nog meer uitgebreid terug). Voor de overheid is dit een spanningsveld omdat enerzijds de privacy van burgers, ook 62 Inaxis (2006). Help een burgerinitiatief!. Uitgegeven door BZK. den Haag. www.inaxis.nl 63 TNO & DTI (2006). ICT driven models of eGovernment. In opdracht van EC-JRC IPTS. Sevilla.
  • 26. TNO-rapport | 34466 26 / 74 van burgers die over de schreef zijn gegaan, gewaarborgd moet worden, en anderzijds de overheid ook een verantwoordelijkheid heeft om de veiligheid te handhaven. Andersom zou de overheid de samenleving ook kunnen faciliteren om waardecreatie verder mogelijk te maken, daar waar dit evidente kansen oplevert. Daarbij zou je kunnen denken aan het vrijgeven of het toegankelijker maken van bepaalde overheidsinformatie waardoor maatschappelijke initiatieven een impuls krijgen en de long tail langer kan worden en beter benut. Postcodes bijvoorbeeld zijn nu niet vrij van auteursrecht en er moet dus voor betaald worden. Overheidsinformatie is standaard niet beschikbaar in XML waardoor veel bewerkingslagen nodig zijn om het op ander manieren te kunnen gebruiken64 . Samenvattend: hoewel er veel anekdotische voorbeelden zijn van verschuivingen van activiteiten en rollen van burgers en overheid is er nog te weinig structureel bewijs van deze verschuivingen en hebben we nog onvoldoende inzicht in de mogelijke kansen en bedreigingen daarvan. Op theoretisch niveau zijn er allerlei interessante hypotheses te formuleren over de mate waarin relaties tussen overheid en burger veranderen, en welke nieuwe rollen en activiteiten ontstaan, maar die vragen verdienen zolangzaam aan een meer empirisch antwoord. Een van de subvragen die daarbij relevant is, is die naar de onderliggende motieven van burgers om te participeren; kunnen we daarin andere normen waarnemen, bijvoorbeeld over het delen van informatie en kennis, over vertrouwen, openheid en transparantie, over het waarborgen van de kwaliteit van informatie etcetera. In de volgende paragraaf gaan we daar nog kort op in. 2.2.4 Participatiemotieven De OECD omschrijft het motief van burgers om deel te nemen in de UGC/Web 2.0 beweging als volgt: “Most user-created content activity is undertaken with no expectation of remuneration or profit. Motivating factors include connecting with peers, self-expression, and achieving a certain level of fame, notoriety or prestige.” Deze conclusie is gebaseerd op onderzoek dat de OECD heeft gedaan in de private markt. De vraag is of die ook van toepassing is op het publieke domein. In het publieke domein is de klant rol immers maar een van de mogelijke burgerrollen. Wat drijft een burger om zich in het publieke domein te bemoeien met web 2.0? Wat drijft een individu om deel te nemen aan een debat over Irak, de politie te ondersteunen bij opsporing of om zelf te gaan voorzien in collectieve diensten? De fun factor die een belangrijke rol speelt in web 2.0 initiatieven zoals het bijhouden van een wiki, het ontwikkelen van open software, het delen van filmpjes, lijkt minder interessant in het publieke domein. Politiek en maatschappelijk engagement kunnen worden geprikkeld door concrete belangen (opkomen voor je eigen belang of dat van anderen), door een bepaald normbesef (democratie is belangrijk of de wet moet worden gehandhaafd) of doordat participatie toevallig aansluit op de eigen expertise van een persoon. De vraag is dus – nu burgers allerlei technologische mogelijkheden hebben om meer te participeren – in welke situaties zij ook daadwerkelijk die middelen gaan inzetten om te participeren en waarom ze dat gaan doen. En als ze het doen zijn het dan de ‘usual suspects’ die toch al politiek betrokken zijn, of gaan mensen juist participeren die voor de overheid moeilijk bereikbaar en voorheen te weinig zijn gehoord? De mogelijkheden die toepassingen bieden om zelf content te produceren en eventueel invloed uit te oefenen op het ontwerp, zijn stimulerend omdat je er in feite een beloning 64 Zie www.politix.nl
  • 27. TNO-rapport | 34466 27 / 74 voor ontvangt: jouw bijdrage is zichtbaar voor anderen (je eigen ‘moment of fame’). Als daar een reactie op komt, wordt de beloning natuurlijk nog groter enz. Maar je kunt ook beloond worden in een meer klassieke consumentenrol, denk aan het downloaden van video’s op Youtube die je graag wil zien. Een tenslotte is niet alleen de functionaliteit en effectiviteit van een toepassing van belang, je wil als gebruiker ook plezier en lol beleven aan wat je op het web doet (de fun factor): veel web 2.0 toepassingen hebben een opmerkelijk hoog fun gehalte in vergelijking met web 1.0. De motieven voor burgers om via het web te participeren in het publieke domein – om public value te willen creëren, om in dezelfde terminologie te blijven - kunnen dus nogal uiteenlopend zijn65 : • Je stem of mening kwijt willen, debatteren, van gedachten wisselen over verschillende onderwerpen • Politieke communicatie: burger wil contact met bestuurders en politici • De burgers willen over iets kunnen kiezen, oordelen • De burgers willen iets agenderen en/of op de agenda zetten van de politiek • Misstand of onrecht aan de kaak stellen in het publieke domein • Het monitoren, of het kunnen volgen van uitvoering van beleid • Burgers willen sociaal netwerken met bijvoorbeeld gelijkgestemden • Burgers willen een probleem oplossen, of autoriteiten helpen bij het oplossen van een probleem. • Meewerken aan toegevoegde waarde publieke diensten (iets wat beantwoord aan behoeften) Denk aan co-creatie of zelfs user-centred design. • Burger is op zoek naar informatie, of het afnemen van diensten • Etc.. Als het gaat om ‘publieke waarde creatie’ gaat het vaak om meer collectieve waarden66 ; diensten of goederen waar het collectief iets aan heeft (denk aan dijken, defensie, wegen, etc.), maar waar een individu of een groep van individuen niet in wil voorzien omdat zij dan de kosten dragen voor een grotere groep. De vraag die zich hier voordoet is of de inzet van web 2.0 door burgers inderdaad deze meer collectieve waardecreatie ondersteunt of dat hier juist sprake is van een ondermijning van het publieke, collectieve belang ten faveure van het individuele belang, zoals hierboven ook werd beschreven aan de hand van de meer pessimistische visie van mensen zoals Andrew Keen. Leadbeater schrijft bijvoorbeeld over het zelf voorzien in openbaar vervoer voor gehandicapten en het zelf voorzien in educatie en gezondheidszorg. In de gevallen die hij beschrijft, lijkt voor het betrokken individu of voor een groep burgers de duidelijkste prikkel te zijn om juist de persoonlijke situatie te verbeteren. Internet is ook in het web 1.0 stadium een krachtig instrument voor empowerment gebleken. Iedere maatschappelijke organisatie of belangenvereniging heeft inmiddels wel een website en doet daar haar voordeel mee. Bovendien zijn er zijn vele nieuwe georganiseerde verbindingen ontstaan op het internet. Het internet maakt het heel eenvoudig om geestverwanten te mobiliseren rond de meest uiteenlopende en soms bizarre noties van gemeenschappelijkheid. Het politiek-maatschappelijke engagement van burgers heeft in dat opzicht bepaald niet te lijden gehad onder de opkomst van het internet, maar het karakter van dat engagement is wel substantieel veranderd. Herhaald onderzoek van het SCP laat zien67 dat mensen zich tegenwoordig eerder rond 65 In hoeverre dit in de praktijk gebeurt en hoe de motieven zich tot elkaar verhouden laten we hier buiten beschouwing. 66 Paul A. Samuelson (1954). "The Pure Theory of Public Expenditure". Review of Economics and Statistics 36 (4): 387-389. 67 Bv. Hart, J. de (red.) (2002) Zekere banden. Sociale cohesie, leefbaarheid en veiligheid. Den Haag: SCP.
  • 28. TNO-rapport | 34466 28 / 74 onderwerpen en gebeurtenissen engageren die in hun directe leefwereld spelen dan rondom collectieve belangen of klassieke politieke thema’s. De verbanden en netwerken waarin zij dat doen zijn in vergelijking met vroeger meer dynamisch, tijdelijk en minder sterk geïnstitutionaliseerd. De potentie van internet en zeker web 2.0 om zulke ad hoc netwerken te ondersteunen en mensen snel en efficiënt te mobiliseren, heeft een flinke impuls gegeven aan het burgerlijk engagement, zij het dat dat nu wel sterk geïndividualiseerd is. Een andere vraag tenslotte, die voor de analyse interessant is, is welke gedragsnormen zich in de motieven van burgers om actief te gaan participeren aftekenen. Ten aanzien van web 2.0 zijn er allerlei assumpties over de vermeende openheid en transparantie van gebruikers, over de norm van het delen van informatie en kennis, over vertrouwen als sturend mechanisme, etc.   Op het web gelden geschreven of ongeschreven regels met betrekking tot het delen en het gebruiken van informatie. In een web 2.0 community is het maximaal delen, of het maximaal openstellen van informatie vaak tot norm verheven. Wanneer afgeweken wordt van deze norm en een andere norm wordt gesteld die informatiedeling kan beperken, verliest een toepassing veelal aan waarde en vertrekt de gebruiker. Bijvoorbeeld: bij een professionele social networking community als Linked-in blokkeren sommige deelnemers hun contactennetwerk. Zij stellen dat niet open voor anderen. Zolang dat enkelen zijn is dat geen probleem, maar als dat er veel worden verliest een dergelijke toepassing feitelijk zijn user contributed value: de meerwaarde van een dergelijke toepassing ligt immers vooral in het versterken van je sociale kapitaal door toegang te krijgen tot de sociale netwerken van anderen.   Ook een sterke controle op informatie en inhoud, vaak van bovenaf, zal het delen van informatie in een community niet ten goede komen. Controle veronderstelt een redactie en beoordeling op kwaliteit en goede smaak, van normen en gedragsregels die anderen (de redactie) opleggen aan de gebruikers. Webcommunities hebben vaak meer een sterk zelfregulerend karakter: zij gaan in principe uit van vertrouwen onderling en als dat onvoldoende werkt, vertrouwt men op het zelfoplossend vermogen van de leden van de community. Het is interessant om hiernaar te kijken omdat zelfregulering expliciet maakt wat de gedeelde normen van de deelnemers zijn. 2.2.5 Impact op overheid en openbaar bestuur In deze paragraaf past een kleine disclaimer. De centrale vraag is hier wat voor effect de web 2.0 trend kan hebben wanneer deze manifest wordt in het publieke domein. In dit stadium is het in feite nog vrijwel onmogelijk om hier gefundeerde conclusies over te trekken: dit vergt langdurig herhaald onderzoek en daarvoor is het verschijnsel nog te jong en te weinig systematisch onderzocht. De analyse in dit onderzoek beperkt zich dan ook tot het vinden van empirische ondersteuning voor verschuivingen in de rollen en activiteiten van overheid en burgers zoals hierboven beschreven, en het analyseren van impact in termen van bijvoorbeeld populariteit van een website; toename van de participatie van burgers op een bepaald thema, politieke effecten (agendering/besluitvorming) en effecten op bestuurlijk handelen (bijvoorbeeld door grotere roep om transparantie), en dan nog uitsluitend op case niveau. Op de langere termijn zijn er uiteraard nog wel meer fundamentele vormen van impact te benoemen, waarover het waard is verder na te denken. Zo is de westerse democratische rechtsstaat gebaseerd op een aantal rechten en principes – rechtszekerheid, rechtsgelijkheid, legitimiteit, onafhankelijkheid, bescherming van de
  • 29. TNO-rapport | 34466 29 / 74 persoonlijke levenssfeer – die onder druk kunnen komen te staan. In de eerder genoemde IPTS studie hebben we verondersteld dat zich hier mogelijk belangrijke verschuivingen en effecten zullen gaan voordoen • Legitimiteit: Een traditioneel principe van good governance is dat al het overheidshandelen legitiem moet zijn in de zin dat het een wettelijke grondslag moet kennen. Het legitimiteitbeginsel komt onder druk te staan op het moment dat burgers taken van de overheid gaan overnemen en de wettelijke bevoegdheid daartoe ontbreekt. • Gelijkheidsideaal: Een belangrijk principe waarop traditioneel overheidshandelen gebaseerd is, is om gelijke gevallen gelijk te behandelen. Dit gelijkheidsbeginsel komt steeds meer onder druk te staan in een maatschappij waarin identiteit, individualiteit, diversiteit en personalisatie steeds belangrijker worden. De burger als consument kan diensten en producten steeds meer op maat afnemen, gepersonaliseerd naar zijn voorkeuren. Het gelijkheidsbeginsel – het indelen in groepen van “gelijke gevallen” – wordt moeilijker naarmate diversiteit toeneemt68 . • Privacy: De bescherming van de persoonlijke levenssfeer van burgers komt onder druk te staan doordat burgers steeds meer digitale sporen achterlaten (cameratoezicht, sensortechnologie, RFID, maar ook op sites als Myface). Meer data worden geregistreerd en daarbij worden meer data gekoppeld wat leidt tot meer informatie over burgers. Tegelijk zien we dat burgers zelf ook de grenzen oprekken van wat tot de persoonlijke levensfeer gerekend kan worden c.q. afgeschermd zou moeten worden. dit noopt tot nieuwe definities van wat we onder privacy verstaan en daarop gebaseerde nieuwe regelgeving. • Fragmentatie: Toegenomen differentiatie kan leiden tot culturele en sociale fragmentatie (zie bijvoorbeeld Putnam die spreekt over ‘balkanization’ van de civil society). Doordat diversiteit van het aanbod van producten, diensten, etc. toeneemt (op tv, via websites, nieuwsvoorzieningen) kan er een ontwikkeling ontstaan waarin groepen burgers zich steeds meer afzonderen. • New gaps: De digitale kloof wordt steeds meer een kenniskloof: digitale geletterdheid en mediawijsheid is steeds vaker van belang om als volwaardige burger te kunnen participeren in de samenleving, zeker wanneer burgers steeds vaker taken gaan overnemen van de overheid69 . • Accuraatheid en kwaliteit van informatie. Belangrijk vraagstuk is de kwaliteit en accuraatheid van gebruikersinformatie (manipulatie van data/foto’s etc. wordt steeds eenvoudiger). Hebben gebruikers genoeg expertise om een bepaalde beoordeling uit te kunnen voeren? Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat de boordeling van patiënten hoger is naarmate de arts communicatiever is, wat weinig zegt over de kwaliteit van de medische behandeling.   In de onderhavige analyse is het echter niet mogelijk om dit type van lange termijn effecten te onderzoeken. Het verdient aanbeveling dit type effecten nu al zoveel mogelijk op een meer theoretisch niveau te verkennen en te vertalen naar een adequate onderzoeksmethodiek. Aan het slot van dit hoofdstuk zijn we nu in staat de hoofdlijnen voor de analyse op een rijtje te zetten. In de volgende paragraaf komt dit aan de orde. 68 Zie ook Paul Frissen; De Staat van Verschil, Amsterdam, Van Gennep, 2008 69 Zie bijvoorbeeld het SOCQUIT onderzoek. Social Capital, Quality of Life and Information Society Technologies: Evidence-based dynamic modelling support for the IST Priority. 2005.
  • 30. TNO-rapport | 34466 30 / 74 2.3 Analysekader Op basis van de voorafgaande theoretische verkenning kunnen nu de hoofdlijnen voor de analyse worden uitgezet. Dit analysekader is richtinggevend voor de cases die we in het volgende hoofdstuk zullen bespreken. Iedere case is gestructureerd op basis van de volgende analysetopics: 1. Methodologische aanpak: • Welke data zijn gebruikt, • Op welke manier verzameld, • Wie is geïnterviewd, etc. 2. Korte beschrijving: • Waar richt de case zich op: op welk beleidsdomein en op welk aspect van beleid (agendering/beleidsvorming; uitvoering; handhaving; toezicht); welke doelgroep, welke doelstelling? • Indien beschikbaar: gegevens over ‘traffic’ en achtergronden van de gebruikers. 3. Web 2.0 karakteristieken: In hoeverre kunnen we deze case als een echte web 2.0 case zien? Criteria ter beoordeling daarvan: • Sociale netwerken zijn drijvende kracht achter de toepassing • Nieuwe rollen van gebruikers (hoe zien die rollen er dan uit, wat doen gebruikers precies; van passief consumeren tot zelf produceren) • Exploitatie van user contributed value Wordt gebruik gemaakt van wat in die netwerken allemaal mogelijk is, zoals het delen van relaties, beoordelingen door gebruikers, genereren van kennis, creativiteit en intelligentie die latent in die netwerken schuilt, etc. • Mate van openheid (bijvoorbeeld w.b. rechten, architectuur, redactie en sturing bij het leveren van informatie, content, etc.) 4. Motivaties van gebruikers/initiatiefnemers om deel te nemen • Wat zijn de motieven? • In hoeverre zien we daarbij andere normen over bijvoorbeeld delen van info en relaties, over privacy, anonimiteit, oriëntatie op 'fun'? 5. Impact • In termen van gebruik: wordt de toepassing veel gebruikt en door wie? Is dat in overeenstemming met de doelstellingen? • In termen van beoogd effect: zijn er gegevens over successen, politieke gevolgen of tevredenheid of iets dergelijks? • Wat is impact op relatie overheid - burger en verschuivingen in proces van publieke waardecreatie: • In hoeverre schuiven burgers op in de publieke waardeketen (zie plaatjes op p.31); is sprake van ketenomkering? is sprake van verschuivingen in de controle/regie; komt die meer bij de burger te liggen? worden de netwerken van burgers en datgene wat daarin mogelijk is meer actief benut en ingezet en zo ja op welke manier? • Is sprake van nieuwe rollen van burgers (of mogelijk andere stakeholders, zoals de civil society dan wel private partijen) dan wel van de overheid; hoe zien die rollen er uit?
  • 31. TNO-rapport | 34466 31 / 74 • In hoeverre kunnen we deze toepassingen als disruptief zien: fundamentele verschuivingen die de overheid dwingen om hun reguliere proces anders in te richten of op zijn minst zich daarop te bezinnen? • Zo ja; wat zijn dan de positieve en negatieve disruptieve effecten (kansen en bedreigingen?) 6. Contextvoorbeelden; Andere voorbeelden die duidelijk maken hoe kansen en bedreigingen van deze case er uit zouden kunnen zien.
  • 32. TNO-rapport | 34466 32 / 74 3 Case studies 3.1 Selectie case studies Om de verschillende werkvelden van BZK goed te dekken is gekozen voor een case uit alle vier van de domeinen voor ‘publieke waardecreatie’: agendering, uitvoering, handhaving en toezicht. In de praktijk zijn de scheidslijnen van de beleidsdomeinen natuurlijk niet altijd even scherp te trekken. Elke case studie bestaat uit een hoofdcase en enkele ondersteunende voorbeelden (zowel publieke als private voorbeelden). De ondersteunende voorbeelden zijn bedoeld om de context van de hoofdcase goed te beschrijven. Daarnaast kunnen de ondersteunende voorbeelden gebruikt worden om aan te geven waar nog meer disruptief potentieel aanwezig is, met andere woorden waar nog meer impact is op taken en rollen van de overheid. Daarnaast is bij de selectie gelet op cases die meer en minder disruptief zijn.   Agendering/beleidsvorming: • Hoofdcase: http://www.petities.nl Petities.nl staat symbool voor veel maatschappelijke initiatieven in Nederland die iets proberen op de agenda van de politiek en overheid te zetten. Context voorbeelden: http://www.wijvertrouwenstemcomputersniet.nl http://www.onlinepetitions.com http://www.meetup.com Uitvoering/dienstverlening: • Hoofdcase: Amsterdam Geuzenveld-Slotermeer http://mor.amsterdam.asp4all.nl/MORGeuzenveld.aspx Het voorbeeld van Geuzenveld staat symbool voor vele vergelijkbare sites rond uitvoering, waarbij web 2.0 toepassingen (in dit geval een Google Mashup waarmee burgers klachten over de openbare ruimte kunnen melden) worden ingezet als instrument in de uitvoering. Context voorbeelden: https://www.gemgids.nl/voorst/ http://www.fixmystreet.com http://www.pledgebank.com Handhaving: • Hoofdcase http://www.stopkindersex.nl Staat symbool voor voorbeelden waarbij burgers zich met behulp van web 2.0 op handhaving van orde en veiligheid gaan richten. Context voorbeeld: http://www.altertdude.com http://www.politieonderzoeken.nl
  • 33. TNO-rapport | 34466 33 / 74 Toezicht: • Hoofdcase: http://www.geluidsnet.nl Geluidsnet representeert hoe de potentie van een gebruikersnetwerk benut kan worden om data en kennis te genereren die vervolgens veel impact hebben op het beleid en besluitvormingsproces; zowel wat betreft transparantie als wat betreft het leveren van inspectie data. Context voorbeelden: http://www.publicintegrity.org/superfund http://www.rechtomteweten.nl 3.2 De cases 3.2.1 Case 1: Agendering van beleid: www.petities.nl Deze case-analyse is gericht op het in kaart brengen van de impact die de web 2.0 www.petities.nl heeft op overheid-burger relaties. In deze case-analyse zullen achtereenvolgens de methodologische aanpak, een algemene beschrijving van de case, een analyse op web 2.0 kenmerken, motivaties van gebruikers en initiatiefnemers om deel te nemen en tenslotte de impact van de website op de overheid - burger relaties, aan de orde komen. 1. Methodologische aanpak Voor deze case-analyse zijn verschillende bronnen geraadpleegd. Voor een beschrijving van petities.nl is de website grondig bestudeerd. Daarnaast zijn verschillende internetbronnen als weblogs bekeken voor een analyse van de impact die de site heeft gehad. Tenslotte is er een interview afgenomen bij een van de oprichters (Reinder Rustema) om informatie over gebruikers boven tafel te krijgen. Figuur 8: Rollen van burgers bij petities.nl case
  • 34. TNO-rapport | 34466 34 / 74 2. Korte beschrijving van de case Aanleiding Petities.nl is een website die betrekking heeft op zaken die burgers aangaan, zaken van algemeen belang. De website is niet bedoeld voor consumenten die petities willen starten over een bepaald product of bedrijf. Met de lancering van deze website wil de stichting Petities.nl alle tekortkomingen van online petities tegengaan, zoals die bijvoorbeeld geformuleerd zijn op de Urban Legends Reference pagina70 . Bijvoorbeeld: onduidelijk wie de petitie ontvangt, onduidelijk of ontvanger daadwerkelijk invloed kan uitoefenen, onrealistische doelstellingen, petitiepagina heeft dubbele agenda (commerciële doeleinden). Petities.nl beoogt oplossingen te bieden voor de reguliere kritiek op (online) petities. Het strakke keurslijf en de spelregels voorkomen klaagpetities en onduidelijkheden over verantwoordelijkheden als ondertekenaar of petitionaris. De petities zijn een alternatief voor 'giro-activisme', waarbij een organisatie geld inzamelt om veranderingen teweeg te brengen. Actieve burgers staan bij petities.nl hoog in het vaandel. Het gaat om de macht van het getal in plaats van het geld dat door slimme marketingcampagnes wordt 'verdiend.’ Petities.nl streeft ernaar om het petitierecht nieuw leven in te blazen. Druk uitoefenen op basis van een grote achterban (groot aantal ondertekenaars), in plaats van druk uitoefenen op basis van financiële middelen is hier de doelstelling. Het initiatief dient als pressiemiddel om onderwerpen op de politieke agenda te krijgen, zonder dat er een mediahype aan vooraf gaat. Figuur 9: Screenshot Petities.nl 70 http://www.snopes.com/inboxer/petition/internet.asp
  • 35. TNO-rapport | 34466 35 / 74 Oprichting De website petities.nl is gelanceerd door Stichting Petities.nl. Deze stichting is in februari 2004 opgericht door Reinder Rustema, Arjan Widlak en Michiel Leenaars. Reinder Rustema is 'internetpionier', bestudeerde De Digitale Stad en is medeoprichter van de vereniging Open Domein. Tevens is hij bestuurslid van de Internet Society en doceert en schrijft over media. Arjan Widlak is hoofdredacteur van politiek-digitaal.nl, het e-zine over politiek en nieuwe media. Daarnaast is hij Algemeen Directeur van United Knowledge. United Knowledge realiseert internetprojecten in de publieke sector. Michiel Leenaars is directeur van de Internet Society en beleidsmedewerker bij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). De website petities.nl is online sinds 1 mei 2005. Doelstelling De website Petities.nl biedt Nederlandse burgers de mogelijkheid om op een gemakkelijke manier een petitie te initiëren of te ondertekenen. Beleidsdomein De website petities.nl kan zich richten op verschillende beleidsdomeinen en fasen in de beleidsontwikkeling (voorbereiding, ontwikkeling, uitvoering), dit is geheel afhankelijk van het onderwerp van de petitie. Het indienen van petities in generieke zin past bij de fase van agendering en ontwikkeling van beleid. 3. Web 2.0 Gebruikers kunnen verschillende rollen vervullen. Op Petities.nl kan dit de rol van bezoeker, ondertekenaar of petitionaris zijn. Bezoekers leveren geen content aan de website maar leveren indirect wel een bijdrage. Als er geen gebruikers zijn (zelfs al dragen ze niet bij of posten ze geen commentaar etc.) kan er ook geen succesvolle toepassing ontstaan in het web 2.0. Als er gekeken wordt naar hits op Google of links in Technorati, wordt deze ranking bepaald aan de hand van het aantal keren dat er naar de bewuste site of applicatie gelinkt wordt. Door simpelweg te ‘consumeren’ lever je dus ook een bijdrage aan de site. Petitionarissen leveren content in de vorm van een petitie met een eventuele nieuwsbrief. Ondertekenaars doen dit door middel van een ondertekening. Ondertekenaars kunnen ook anderen gebruikers uitnodigen om te ondertekenen. Het benutten van de connectiviteit tussen gebruikers is een van de kenmerken van web 2.0 applicaties. Gebruikers van Petities.nl hebben niet de mogelijkheid om met elkaar te communiceren. Hoewel bij Petitie.nl er sprake is van waardecreatie door gebruikers in de zin van een bijdrage leveren aan de website en het mobiliseren van ondertekenaars, doet het gebrek aan communicatie tussen gebruikers weer enigszins afbreuk aan het web 2.0 karakter van de toepassing. Op deze manier kan slechts gesproken worden van een beperkt netwerkeffect. “De website faciliteert niet om te communiceren met andere ondertekenaars. Ook is er behalve tekst in een petitie nauwelijks informatie voor bezoekers, tenzij ze geïnteresseerd zijn in het zelf opzetten van een petitie. Het gaat om slechts 1 handeling en dat is ergens je naam onder zetten, om gezamenlijk een statement te kunnen maken.

Related Documents